Teknik kontrol: Emrah Yıldız, Metalurji ve Malzeme Mühendisi
Sanayide periyodik kontrole en sık giren ekipmanlar buhar kazanları, kızgın yağ kazanları, genleşme tankları, otoklavlar ve tehlikeli sıvı depolama tanklarıdır. Bunlarda hasar ani ve yıkıcı olur; bu yüzden kontrol gözle bakıp geçmekle bitmez. Hangi ekipmanın ne sıklıkla, hangi kriterle ve hangi testlerle kontrol edileceğini İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III tanımlar.
23.12.2025 ile Yenilenen EK-III
Basınçlı kapların periyodik kontrolü, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'ne (RG 25.04.2013/28628) dayanır. Yönetmeliğin EK-III'ü, 23.12.2025 tarihli ve 33116 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikle tamamen yenilenmiştir. Yeni EK-III, ekipman türlerine göre azami periyotları ve kontrolde esas alınacak standartları bir tabloda toplar.
Bu kontroller, Basit Basınçlı Kaplar ve Basınçlı Ekipmanlar yönetmeliklerinin piyasaya arz ve uygunluk hükümlerinden ayrı yürür. Kap yeni ve CE işaretli olsa da kullanım sırasında periyodik kontrol yükümlülüğü devam eder. Uygunluk değerlendirme tarafını Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği yazımızda anlattık.
Kazandan Atmosferik Tanka Azami Süreler
| Ekipman | Azami periyot |
|---|---|
| Buhar ve kızgın su kazanları | 1 yıl |
| Isıtma (kalorifer, sıcak su) kazanları | 1 yıl |
| Kızgın yağ kazanları | 1 yıl |
| Kapalı genleşme tankları | 1 yıl |
| Boyler ve akümülasyon tankları | 1 yıl |
| Otoklavlar | 1 yıl |
| Tehlikeli sıvı depolama tankları (genel) | 1 yıl |
| Atmosferik, dik silindirik, yer üstü çelik kaynaklı tehlikeli sıvı tankları (API 650/653 kapsamı) | 10 yıl |
Büyük atmosferik tanklarda 10 yıllık süre için API 620, 650, 653 ve 2610 esas alınır; daha küçük ve farklı tipteki tehlikeli sıvı tanklarında azami süre 1 yıldır. Tablodaki süreler, ilgili standartta daha kısa bir süre belirtilmemişse uygulanan azami sürelerdir. Ortam koşulları, kullanım sıklığı, ekipmanın yaşı veya kaza geçmişi gibi etkenlere göre yapılan risk değerlendirmesiyle periyot kısaltılabilir. Ayrıca periyottan bağımsız olarak şu durumlarda da kontrol yapılır:
- Kurulum veya montajdan sonra, ilk kullanımdan önce
- Önemli bakım ve onarımlardan sonra
- Sabit ekipmanın her yer değişikliğinde
- Kaza, doğal olay, çalışma şeklinde değişiklik veya uzun süre kullanılmama gibi güvenliği etkileyebilecek durumlardan sonra
İki Kademeli Hidrostatik Test ve Muayene
Standartlarda aksi belirtilmedikçe her periyodik kontrolde muayene yapılır ve hidrostatik test iki kademede uygulanır:
- En fazla yılda bir: İşletme basıncı belirlenmiş ekipmanda işletme basıncıyla, belirlenmemişse azami basınçla hidrostatik test.
- En fazla üç yılda bir veya her önemli bakım-onarımdan sonra: Üretim standardındaki test basıncıyla, standartta değer yoksa azami basıncın 1,5 katıyla hidrostatik test.
Muayenenin kendisi ise şu başlıkları kapsar:
- Belge kontrolü: İmalat belgeleri, etiket bilgileri, önceki kontrol raporları ve onarım kayıtları.
- Gözle muayene: Korozyon, çatlak, deformasyon, kaynak dikişleri, mesnetler ve bağlantılar.
- Emniyet donanımı: Emniyet ventilinin ayar basıncı ve mühürü, manometreler, seviye göstergeleri, termostat ve presostatlar.
- Test: Hidrostatik test ve gerektiğinde ultrasonik kalınlık ölçümü gibi tahribatsız yöntemler.
Proses gereği hidrostatik test yapılamayan ekipmanda, standardında veya imalatçı talimatında belirtilen tahribatsız muayene yöntemleri alternatif olarak uygulanabilir ve gerekçe rapora yazılır. Ancak yalnızca "ekipmanı durduramıyoruz" demek tek başına gerekçe sayılmaz ve azami süreler yine aşılamaz.
Yetkili Meslekler ve EKİPNET Onayı
Basınçlı kap ve tesisatların periyodik kontrolünü kimlerin yapabileceğini EK-III sayar: makine, metalürji ve malzeme, mekatronik, kimya, imalat ve uçak mühendisleri; makine veya metal eğitimi mezunu teknik öğretmenler ile makine teknikeri veya yüksek teknikerleri. Rapor EK-III'te tanımlanan bölümlerle düzenlenir, EKİPNET'e kayıtlı yetkili kişi onaylar; onaysız rapor geçersizdir.
Raporun sonuç bölümünde ekipmanın kullanılabileceği veya uygunsuzluk giderilene kadar kullanılamayacağı açıkça yazılmalıdır. Uygunsuz bulunan ekipman işaretlenir ve düzeltmeden sonra yeniden kontrol edilir.
Sahada Sık Gördüğümüz Eksikler
- Emniyet ventilinin yanlış basınca ayarlı olması: Etiketteki azami basıncın altında kullanılan bir kapta ventil, işletme basıncına göre ayarlanmalıdır. Ayar değeri ile kap etiketi arasındaki uyumsuzluk çok sık görülür.
- Etiketin okunamaması veya kaybolması: Etiketsiz bir kapta azami basınç ve test basıncı belirlenemez. İmalat belgeleri de yoksa ek inceleme gerekir.
- Üç yıllık testin unutulması: Yıllık kontrol düzenli yapılırken, yüksek basınçlı testin takvimi çoğu zaman takip edilmez.
- Yalıtım altı korozyon: İzolasyonlu kapta dış yüzey hiç görülmeden rapor yazılırsa en ciddi hasar gözden kaçabilir.
- Onarım sonrası kontrol yapılmaması: Kaynaklı onarımdan sonra kontrol ve test tekrarlanmadan ekipman devreye alınır.
Basınçlı hava tankları için kompresör ve hava tankı kontrolü, ventil testleri için emniyet ventili testleri sayfalarımıza bakabilirsiniz. Kazan ve basınçlı kaplarınızın kontrolü için basınçlı kap periyodik kontrolü sayfamızdan teklif isteyebilirsiniz. Periyodik kontrol hizmetlerinde TS EN ISO/IEC 17020 akreditasyonlu çözüm ortaklarımızla destek olmaktayız.
Kaynaklar
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG 25.04.2013/28628), md. 7 ve EK-III (RG 23.12.2025/33116 ile değişik)
- TS EN 12952 ve TS EN 12953 serileri (su borulu ve alev borulu kazanlar)
- API 653: Tank Inspection, Repair, Alteration, and Reconstruction