Bölgelendirme Neyi Belirler?
ATEX bölgelendirme, yani tehlikeli alan sınıflandırması, işyerinde patlayıcı ortamın nerede, ne sıklıkla ve ne kadar süreyle oluşabileceğini ortaya koyar ve alanı buna göre bölgelere ayırır. Bir yerin hangi bölgede kaldığı, orada çalışacak ekipmanın kategorisini ve alınacak önlemleri doğrudan etkiler.
| Patlayıcı ortam | Gaz, buhar, sis | Toz | Kullanılacak ekipman |
|---|---|---|---|
| Sürekli, uzun süreli veya sık | Bölge 0 | Bölge 20 | Kategori 1 |
| Normal çalışmada ara sıra | Bölge 1 | Bölge 21 | Kategori 1 veya 2 |
| Normal çalışmada beklenmez, olursa kısa süreli | Bölge 2 | Bölge 22 | Kategori 1, 2 veya 3 |
Bölge tanımları yönetmeliğin Ek-1'inden, ekipman kategorileri Ek-3'ünden alınmıştır.
Dayandığımız Mevzuat ve Standartlar
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633), md. 9, Ek-1, Ek-3 ve Ek-4
- TS EN IEC 60079-10-1: Gaz patlayıcı ortamlar için alan sınıflandırması
- TS EN IEC 60079-10-2: Yanıcı toz ortamları için alan sınıflandırması
- Sektörel kılavuzlar: EI 15 (petrol endüstrisi), API RP 505 (referans)
Hangi İşyerinde Yapılmalı?
Patlamadan korunma dokümanı hazırlamakla yükümlü her işyerinde. Bölgelendirme o dokümanın temelidir. Yeni bir tesis, hat ya da makine kurulacaksa ekipman seçimi ve elektrik projesi yapılmadan önce tamamlanmış olmalıdır.
Nasıl Yapıyoruz?
Gaz ve Buharlar
- Salım kaynaklarının belirlenmesi: flanş, vana salmastrası, pompa contası, dolum ağzı, havalandırma çıkışı
- Salım derecesi: sürekli, birincil, ikincil
- Salım hızı ve madde özelliklerinden tehlikeli mesafe hesabı
- Havalandırma derecesi ve kullanılabilirliğinin değerlendirilmesi
Tozlar
- Toz bulutu oluşturan kaynaklar: silo, elevatör, filtre, öğütücü, boşaltma noktaları
- Toz tabakası ve birikintileri, temizlik düzeni ve sıklığı
- Toz özellikleri: tane boyutu, nem, tutuşma sıcaklıkları, patlama şiddeti
Her bölge için ekipmanın karşılaması gereken gaz/toz grubu ve sıcaklık sınıfı da çıkarılır:
| Grup | Tipik madde |
|---|---|
| IIA | Propan, benzin buharı |
| IIB | Etilen |
| IIC | Hidrojen, asetilen |
| IIIA | Yanıcı uçuşan lifler |
| IIIB | İletken olmayan toz (un, şeker, ahşap) |
| IIIC | İletken toz (metal tozları) |
| Sıcaklık sınıfı | T1 | T2 | T3 | T4 | T5 | T6 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Azami yüzey sıcaklığı | 450 °C | 300 °C | 200 °C | 135 °C | 100 °C | 85 °C |
Gaz gruplarının en zorlusu IIC'dir; IIC ekipman IIA ve IIB alanlarında da kullanılabilir. Sıcaklık sınıfının amacı, ekipman yüzeyinin maddenin tutuşma sıcaklığının altında kalmasıdır. Tozlarda sınıf verilmez, azami yüzey sıcaklığı doğrudan °C olarak yazılır.
Çalışmanın Sonunda Elinize Geçenler
- Salım kaynakları listesi ve hesap tabloları
- Kat planı ve kesit üzerinde bölge haritaları (gaz ve toz ayrı)
- Her bölge için asgari ekipman gereksinimi: kategori, grup, sıcaklık sınıfı
- Bölge küçültme önerileri (havalandırma, kapalı sistem, kaynak azaltma)
Sıkça Sorulan Sorular
Bölgeyi küçültmek mümkün mü?
Evet, çoğu zaman en ucuz yol da budur. Salım kaynaklarını azaltmak, kapalı sisteme geçmek, havalandırmayı iyileştirmek ya da toz temizliğini düzene oturtmak bölge tipini ve sınırlarını küçültebilir. Sonuçta daha az Ex ekipman gerekir.
Bölge 2 olan yerde normal ekipman kullanılabilir mi?
Hayır. Bölge 2 ve Bölge 22'de en az Kategori 3 ekipman kullanılmalıdır. Kategori 1 veya 2 ekipman da olur. Bölge girişleri ise Ek-4'e göre işaretlenir: sarı zemin üzerinde siyah "Ex" yazılı, siyah kenarlı üçgen uyarı işareti; sarı zemin işaret alanının en az %50'sini kaplar.
Teknik kontrol: Eyüp Yıldız, Elektrik Mühendisi