Proses Tasarım Amacından Nasıl Sapar?
HAZOP (Hazard and Operability Study, Tehlike ve İşletilebilirlik Çalışması) bir ekip çalışmasıdır. Prosesin tasarım amacından nasıl sapabileceğini ve bu sapmaların hangi tehlikeye ya da işletme sorununa yol açacağını sistemli biçimde inceler.
Proses, P&ID'ler üzerinde "düğüm" adı verilen bölümlere ayrılır. Her düğümde akış, basınç, sıcaklık, seviye, kompozisyon gibi parametreler kılavuz kelimelerle birleştirilerek sapmalar üretilir: "akış yok", "basınç fazla", "sıcaklık az", "ters akış" gibi. Ekip her sapmanın nedenini, sonucunu ve mevcut korumaları tartışır. Koruma yetmiyorsa öneri yazılır.
| Kılavuz kelime | Anlamı | Örnek sapma |
|---|---|---|
| Yok | Tasarım amacının tamamen ortadan kalkması | Akış yok |
| Fazla / Az | Nicel artış veya azalış | Basınç fazla, sıcaklık az |
| Ters | Amacın tersine dönmesi | Ters akış |
| Kısmen / Ek olarak | Nitel değişiklik | Kompozisyon farklı, kirlilik var |
| Başka | Tamamen farklı bir durum | Bakım, devreye alma, numune alma |
HAZOP'a Başvurulan Standart ve Mevzuat
- IEC 61882: Tehlike ve işletilebilirlik çalışmaları uygulama kılavuzu
- Büyük Kaza Senaryo Dokümanı Tebliği ve güvenlik raporu: tehlike tanımlamanın kabul görmüş yöntemlerle yapılması şartı
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve risk değerlendirmesi yönetmeliği
- IEC 61511: SIL belirlemesine girdi sağlayan tehlike analizi
Hangi Tesis HAZOP Yaptırmalı?
- BEKRA kapsamındaki alt ve üst seviyeli kuruluşlar (senaryo dokümanı ve güvenlik raporunun temeli olarak)
- Kimya, petrokimya, rafineri, akaryakıt ve LPG depolama, ilaç, boya ve gıda proses tesisleri
- Yeni yatırım ve kapasite artışı projeleri (tasarım aşamasında yapılması en ekonomik olanıdır)
- Proses değişikliği yapılan tesisler (değişiklik yönetiminin parçası olarak)
Çalıştayda Üstlendiğimiz Roller
- HAZOP liderliği (kolaylaştırıcı) ve kayıt sekreterliği
- P&ID'lerin düğümlere ayrılması, tasarım amaçlarının ve parametrelerin hazırlanması
- Çalıştayların yönetimi: proses, işletme, bakım, enstrüman ve İSG ekipleriyle
- Risk matrisine göre önceliklendirme
- Gerekli senaryolar için LOPA ve SIL çalışmasına aktarım
- Önerilerin kapanış takibi
Hazırlıktan Kapanışa
- Hazırlık: Güncel P&ID'ler (eski çizimle yapılan HAZOP yanıltır; sahayla uyuşmuyorsa önce P&ID güncellemesi), proses akış şeması, ısı ve kütle denklikleri, işletme talimatları ve geçmiş olay kayıtlarının toplanması.
- Düğümleme: P&ID'lerin düğümlere bölünmesi ve ekip listesinin belirlenmesi.
- Çalıştaylar: Her düğüm için sapma, neden, sonuç, mevcut önlem ve öneri kayıtları.
- Raporlama: Çalışma kâğıtları, risk sıralaması ve aksiyon listesi.
- Kapanış: Önerilerin sorumlu ve terminle takibi; değişikliklerde güncelleme.
HAZOP Sonunda Elinize Geçenler
- HAZOP raporu: yöntem, ekip, düğüm listesi, varsayımlar
- İşaretlenmiş P&ID seti
- HAZOP çalışma kâğıtları
- Önceliklendirilmiş öneri ve aksiyon listesi
- LOPA/SIL'e aktarılacak senaryo listesi
Sıkça Sorulan Sorular
HAZOP ne kadar sürer?
Süre düğüm sayısına bağlıdır. Ortalama bir düğüm birkaç saatte tamamlanır; tipik bir ünite için çalıştaylar birkaç gün ile birkaç hafta arasında sürer. Teklif aşamasında P&ID'lerinizi inceleyerek gün sayısını netleştiriyoruz.
HAZOP ekibinde kimler olmalı?
Bağımsız bir HAZOP lideri ve kayıt sorumlusu bulunur. Yanlarında proses mühendisi, işletme (vardiya) sorumlusu, bakım ve enstrüman mühendisi ile İSG uzmanı yer alır. Kararlar sahayı bilen kişilerle alınmazsa çalışmanın değeri düşer.
HAZOP ile risk değerlendirmesi aynı şey mi?
HAZOP proses kaynaklı tehlikeleri bulmaya odaklanan bir tehlike tanımlama yöntemidir. 6331 sayılı Kanun kapsamındaki genel risk değerlendirmesinin yerine geçmez, onu proses güvenliği açısından derinleştirir.
Teknik kontrol: M. Abdullah Parlak, Makina Mühendisi