Teknik kontrol: M. Abdullah Parlak, Makina Mühendisi
Tank sahasında tek bir tankta çıkan yangın, yanındaki tankları ısıtıp ikinci ve üçüncü olayları tetikleyebilir. Domino etkisi denen bu zincir, bir kazanın ne kadar büyüyeceğini belirleyen başlıca etkenlerdendir. Kantitatif risk değerlendirmesi (QRA) bu etkiyi rakamlarla görmeye yarar.
Zincir Nasıl Başlar?
- Isıl radyasyon: uzun süren havuz veya jet yangını komşu tankın gövdesini ısıtır.
- Aşırı basınç: buhar bulutu patlaması çevredeki ekipmanı hasara uğratır.
- Fırlayan parçalar: BLEVE gibi olaylarda tank parçaları yüzlerce metre öteye savrulabilir.
QRA Adım Adım
- Tehlikeli ekipmanlar için kaçak senaryoları tanımlanır (delik çapları, tam kopma).
- Her senaryonun sıklığı belirlenir.
- Kaynak terimi, dağılım ve yangın/patlama modelleriyle etki mesafeleri hesaplanır.
- Rüzgâr yönü ve atmosfer kararlılığı gibi koşullarla etkiler harita üzerinde dağıtılır.
- Bireysel risk eğrileri ve toplumsal risk (F-N) eğrisi çıkarılır.
İstanbul'dan Bir Tez Çalışması
Bingöl'ün (2019) doktora tezi, İstanbul'da yerleşim alanının içinde kalmış üst seviyeli bir akaryakıt depolama tesisini ele alıyor. Benzin tankı için HAZOP ve LOPA yapılmış, öne çıkan senaryoların etki alanları modelleme yazılımıyla hesaplanmış, bir kazanın komşu alanlara sıçrama ihtimali de coğrafi bilgi sistemi üzerinde değerlendirilmiş. Varılan sonuç şu: kaza olasılığı çok düşük olsa bile etkiler geniş bir alana yayılabiliyor. Önlemleri tesisin tek başına değil, komşular ve yerel yönetimlerle birlikte planlaması gerekiyor.
Tank Sahası İçin Çıkarımlar
- Tank aralıklarını ve soğutma sistemlerini domino senaryolarına göre doğrulayın.
- Kontrol odası, ofis ve toplanma alanlarını etki mesafelerinin dışına yerleştirin.
- Senaryo bilgisini komşu tesislerle paylaşın; BEKRA mevzuatı kamunun bilgilendirilmesini zaten istiyor.
Ayrıntılar için Patlama ve Yayılım Senaryosu Analizi (QRA) sayfasına bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- N. Bingöl (2019), Büyük bir endüstriyel kaza durumu için yeni bir güvenlik analizi geliştirilerek çevresel etki değerlendirilmesi, İstanbul Ticaret Üniversitesi, doktora tezi
- TNO Coloured Books (Yellow, Purple, Green Book)
- Büyük Kaza Senaryo Dokümanı Tebliği (RG 30.06.2020/31171)