Teknik kontrol: M. Abdullah Parlak, Makina Mühendisi
HAZOP (Tehlike ve İşletilebilirlik Çalışması), proses tesislerinde en yaygın kullanılan tehlike tanımlama yöntemidir. Yöntemin gücü, prosesi baştan sona tek bir soruyla taramasından gelir: "Tasarım amacından nasıl sapabilir?" Aşağıda adımları basit bir örnek üzerinden gösteriyoruz.
1. Masaya Ne Getirilir?
- Güncel ve sahayla doğrulanmış P&ID'ler
- Proses akış şeması, ısı ve kütle dengeleri
- İşletme talimatları, alarm ve trip listesi
- Geçmiş olay ve ramak kala kayıtları
- Ekip: bağımsız HAZOP lideri, kayıt sorumlusu, proses, işletme, bakım/enstrüman ve İSG temsilcileri
2. P&ID'yi Düğümlere Bölmek
P&ID'ler, tasarım amacı tanımlanabilen bölümlere (düğümlere) ayrılır: örneğin "V-201 ayırıcıya besleme hattı" ya da "V-201 ayırıcı kabı". Düğüm çok büyük olursa sapmalar kaybolur, çok küçük olursa çalışma uzar.
3. Sapmayı Kılavuz Kelimeyle Üretmek
Her düğümde proses parametreleri (akış, basınç, sıcaklık, seviye, kompozisyon) kılavuz kelimelerle (yok, fazla, az, ters, kısmen, ek olarak, başka) birleştirilerek sapmalar üretilir.
| Sapma | Olası neden | Sonuç | Mevcut önlem | Öneri |
|---|---|---|---|---|
| Basınç fazla (V-201) | Çıkış vanası kapalı kalır, kontrol vanası arızası | Kabın aşırı basınçlanması, kaçak, yangın | PSV-201, yüksek basınç alarmı | PSV kapasitesinin bu senaryo için doğrulanması; yüksek-yüksek basınç tripinin LOPA ile değerlendirilmesi |
| Akış yok (besleme) | P-101 pompa durması | Pompa kuru çalışması, salmastra kaçağı | Düşük akış alarmı | Düşük akışta pompa trip'i |
Örnek; gerçek bir tesise ait değildir.
4. Kayıt ve Risk Sırası
Her sapmanın nedeni, sonucu, mevcut önlemi ve önerisi kayda geçer. Ardından risk matrisiyle sıralanır. Yüksek riskli ve önlemleri tartışmalı senaryolar LOPA'ya aktarılır.
5. Önerileri Kapatmak
Kapanmayan öneri, HAZOP'u kâğıt üzerinde bırakır. Her öneriye sorumlu ve termin verilmeli, kapanış kanıtıyla kaydedilmelidir. Tesis değiştikçe ilgili düğümlere geri dönülür.
Çalıştayı Boşa Çıkaran Dört Alışkanlık
- Güncel olmayan P&ID ile çalışmak
- Sahayı bilen işletme personelini ekibe almamak
- Devreye alma, durdurma ve bakım gibi rutin dışı modları atlamak
- Önerileri takip etmemek
Ayrıntılar için HAZOP Analizi sayfasına bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- IEC 61882: Hazard and operability studies (HAZOP studies): Application guide
- G. N. Dölek (2015), Petrokimya Sanayi Amin ile Temizleme Ünitesi için HAZOP Metodolojisinin Uygulanması, ÇSGB İSGGM uzmanlık tezi