Depolama Terminalleri Neden Ayrı Ele Alınmalı?
Akaryakıt terminalleri, LPG depolama ve tüp dolum tesisleri bir kimya fabrikası gibi tepkime yürütmez; ürünü alır, saklar ve gönderir. Buna karşın tek bir sahada binlerce ton parlayıcı ürün bulunur ve bu miktar, bir olayın etkisini tesis sınırının çok ötesine taşıyabilir. Tank sahaları genellikle liman, otoyol ve yerleşim alanlarının yakınındadır; bu da komşu tesis ve kamu açısından riski büyütür.
Bu sayfa, akaryakıt ve LPG depolayan terminaller ile dolum tesisleri içindir. Akaryakıt istasyonları farklı bir ölçek ve mevzuat setine tabidir; burada ele alınmamıştır.
Bu Sektörde Hangi Riskler Öne Çıkıyor?
Atmosferik Akaryakıt Tankları
Benzin tanklarında en ağır senaryo taşmadır: seviye ölçümü veya yüksek seviye alarmı çalışmazsa tank tepesinden dökülen benzin hızla buharlaşır ve geniş bir buhar bulutu oluşturur. Yüzer tavanlı tanklarda sızdırmazlık contası (rim seal) yangınları, ham petrol ve ağır fuel oil tanklarında uzun süren yangınlarda boilover tehlikesi vardır. Set içi havuz yangını, ısıl radyasyonla komşu tankı ısıtarak domino etkisini başlatabilir. Bu yangın tiplerinin farkını tank sahası ve proses yangın tipleri yazımızda anlattık.
LPG Tankları ve Küreler
Basınç altında sıvılaştırılmış gazın kaçağı havadan ağır bir bulut oluşturur ve çukurlarda, kanallarda birikir. Yangına maruz kalan ve soğutulamayan tank, BLEVE ve ateş topuyla sonuçlanabilir. Tank dibinden su veya numune alma, drenaj vanalarının donması ve dolum hortumu kopması tipik kaçak noktalarıdır.
Dolum Adaları ve İskele
Tanker dolumunda statik elektrik birikimi, hortum ve kol bağlantılarında kaçak, aşırı dolum ve tanker hareketi en sık görülen tehlikelerdir. Gemi yükleme ve boşaltmada yükleme kolları, acil ayırma kaplinleri ve iskele boru hattı ayrı bir risk alanıdır.
Pompa ve Kompresör İstasyonları
Pompa salmastraları ve LPG kompresörleri sürekli kaçak kaynağı olarak bölgelendirmede belirleyicidir. Bu noktaların yakınındaki elektrik ekipmanının Ex uygunluğu doğrudan güvenliği etkiler.
Hangi Mevzuat ve Standartlar Uygulanır?
BEKRA Eşikleri
Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (RG 02.03.2019/30702) Ek-1 Bölüm 2'de, depolama tesislerini doğrudan ilgilendiren iki madde grubu adıyla sayılır (ton):
| Madde | Kapsam | Alt seviye | Üst seviye |
|---|---|---|---|
| Petrol ürünleri ve alternatif yakıtlar | Benzin ve naftalar; jet yakıtı dahil kerosenler; dizel ve kalorifer yakıtı dahil gaz yağları; ağır fuel oiller; aynı amaçla kullanılan ve benzer tehlike özellikleri taşıyan alternatif yakıtlar | 2.500 | 25.000 |
| Sıvılaştırılmış parlayıcı gazlar (LPG dahil) ve doğal gaz | Kategori 1 veya 2 parlayıcı gazlar | 50 | 200 |
Bu listeye girmeyen etanol, solvent veya katkı maddeleri, Ek-1 Bölüm 1'deki parlayıcı sıvı (P5) ya da çevre için tehlikeli (E1, E2) kategorileriyle değerlendirilir. Akaryakıt ve LPG'nin birlikte depolandığı terminallerde toplama kuralı sonucu değiştirebilir. Hesapta anlık stok değil, tankların azami kapasitesi esas alınır. LPG tarafının ayrıntıları için LPG depolama güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Kapsama giren tesis, seviyesine göre Büyük Kaza Önleme Politika Belgesi veya Güvenlik Raporu, Büyük Kaza Senaryo Dokümanı, üst seviyede ise Dâhili Acil Durum Planı hazırlar.
Patlayıcı Ortamlar
Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633) gereğince tank havalandırmaları, dolum adaları, pompa istasyonları ve numune alma noktaları bölgelendirilir ve PKD hazırlanır. Dolum sırasında statik elektrik için IEC TS 60079-32-1 temel referanstır.
İş Ekipmanlarının Periyodik Kontrolü
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III, 23.12.2025 tarihli ve 33116 sayılı Resmî Gazete'deki değişiklikle depolama tesislerini doğrudan etkileyen düzenlemeler getirdi:
- "Sıvılaştırılmış gaz tankları (LPG ve benzeri)" satırı artık yeraltı ve yerüstü tankları birlikte kapsıyor. Kontrol, işverenin ilgili standartlara göre hazırladığı yazılı planda verilen sürede yapılıyor; 10 yılın sonunda yeterlilik yeniden değerlendiriliyor.
- Katodik koruma tesisatının kontrol dönemi, standartta süre belirtilmemişse 6 aydan 1 yıla çıktı.
- LPG tanklarının periyodik kontrolünde akredite muayene kuruluşu şartı, 2022 değişikliğiyle getirilen ilk dört ekipman arasındadır ve devam ediyor.
Tesis Alanına Göre Tehlike ve Hizmet Eşleşmesi
| Tesis alanı | Tipik tehlike | İlgili hizmetimiz |
|---|---|---|
| Benzin ve motorin tankları | Taşma, buhar bulutu patlaması, havuz yangını | Patlama ve yayılım senaryosu analizi (QRA), SIL / LOPA analizi |
| LPG tankları ve küreler | Kaçak, jet yangını, BLEVE | LNG/LPG ve buhar hatları denetimi, emniyet ventili testleri |
| Dolum adası ve iskele | Statik elektrik, hortum kopması, aşırı dolum | ATEX bölgelendirme, HAZOP analizi |
| Pompa ve kompresör istasyonu | Salmastra kaçağı, uygun olmayan elektrik ekipmanı | Ex-proof ekipman uygunluk değerlendirmesi |
| Tank tabanı ve gömülü hatlar | Dış korozyon, sızıntı | Korozyon haritalama, ultrasonik test |
| Saha bütünü | Domino etkisi, komşu tesis ve kamu | Büyük kaza senaryo dokümanı, tehlikeli madde müdahale kartları |
| Köpük ve soğutma sistemleri | Yetersiz debi, devreye girmeyen sistem | Yangından korunum sistemleri, patlayıcı ortamlarda yangın senaryosu |
Terminalde Periyodik Kontrol ve Ölçüm Listesi
- LPG tankları: Yazılı kontrol planına göre muayene, 10 yıl sonunda yeterlilik değerlendirmesi; gerektiğinde tahribatsız muayene.
- Emniyet ventilleri: Ayar basıncı testi, mühür ve çıkış borusu kontrolü.
- Atmosferik tanklar: Gövde ve taban et kalınlığı, kaynak muayenesi, tavan ve conta kontrolü; seviye ölçüm ve yüksek seviye alarm testleri.
- Katodik koruma: Gömülü tank ve boru hatlarında potansiyel ölçümleri, standartta süre yoksa en geç yılda bir.
- Topraklama ve yıldırımdan korunma: Tank, dolum adası ve iskele topraklama sürekliliği ile kuşaklama bağlantıları; elektriksel ölçümler.
- Ex ekipmanlar: Pompa motorları, aydınlatma ve dolum kontrol panolarının TS EN 60079-17'ye göre periyodik muayenesi.
- Yangın sistemleri: Yangın pompaları, köpük ve su püskürtme sistemleri için pompa kontrolleri.
- Kaldırma ekipmanları: İskeledeki vinçler ve tüp dolum tesislerindeki forkliftler; kaldırma ve iletme ekipmanları.
- Ortam ölçümleri: Dolum ve numune alma noktalarında benzen dahil VOC maruziyet ölçümü.
Periyodik kontrol hizmetlerinde TS EN ISO/IEC 17020 akreditasyonlu çözüm ortaklarımızla destek olmaktayız.
Kazalardan Ders: Feyzin, 1966
4 Ocak 1966'da Fransa'daki Feyzin rafinerisinin LPG sahasında, 1.200 m³'lük bir propan küresinin dibinden su boşaltılırken kaçak başladı. Birleşik Krallık İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi'nin (HSE) olay özetine göre küre dibindeki seri iki vanadan üsttekinde buz veya hidrat tıkanması açılınca propan fışkırdı; iki vana da donarak açık kaldı. Buhar bulutunun yaklaşık 160 m uzaktaki otoyolda bir araç tarafından tutuşturulduğu düşünülüyor. Küre alevler içinde kaldı ve kaçaktan yaklaşık 90 dakika sonra yırtıldı. 18 kişi öldü, 81 kişi yaralandı, beş küre yok oldu.
HSE'nin sıraladığı dersler bugünkü LPG tesislerinin tasarımına girmiştir: drenaj hattı donmaya karşı yalıtılmalı ve uzaktan kumandalı olmalı, dökülen sıvı tankın altında birikmemeli, alarm verme yöntemi yazılı olmalı, itfaiye bu tür olaylar için önceden bilgilendirilmeli. Olaydan sonra küre yalıtımı, sabit su püskürtme sistemleri ve güçlendirilmiş küre ayakları uygulama kodlarına eklendi. Akaryakıt tarafında taşma senaryolarının dersleri için Buncefield ve Jaipur yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bu Sektörde Nasıl Çalışıyoruz?
- Transfer operasyonlarına odaklanan HAZOP: Tank sahasında riskin büyük kısmı statik depolamadan değil, transferden gelir. Gemi, tanker ve boru hattı transferlerini ayrı düğümler olarak ele alıyor, vana dizilimi hatalarını ve aşırı dolumu ayrıca sorguluyoruz.
- Taşma koruması için LOPA: Seviye ölçümü, yüksek seviye alarmı, bağımsız yüksek-yüksek seviye kesmesi ve operatör müdahalesi ayrı koruma katmanları olarak değerlendirilir; ortak arıza noktaları (aynı sensör, aynı kablo) ayıklanır.
- Domino etkisini sayıyla görmek: Isıl radyasyon ve aşırı basınç mesafelerini komşu tank, kontrol odası ve toplanma alanı ile karşılaştırıyoruz. Yöntem için domino etkisi ve QRA yazımıza bakabilirsiniz.
- Muayene ile risk çalışması aynı tabloda: Senaryolarda bariyer olarak sayılan emniyet ventili, seviye alarmı ve soğutma sistemi muayene programında izlenir. Raporları F'OPS uygulamamızla sahada oluşturuyoruz.
Liman bölgelerindeki terminaller için Kocaeli, İzmir ve Mersin BEKRA / SEVESO danışmanlığı sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Motorin parlama noktası yüksek; yine de BEKRA kapsamına girer mi?
Evet. Dizel ve kalorifer yakıtı dahil gaz yağları "petrol ürünleri ve alternatif yakıtlar" satırında adıyla sayılır. Parlama noktasından bağımsız olarak 2.500 tonda alt, 25.000 tonda üst seviye eşiği uygulanır.
Tüp dolum tesisimizde 40 ton LPG tankı var; kapsam dışında mıyız?
LPG'nin alt seviye eşiği 50 tondur; 40 ton tek başına eşiğin altındadır. Ancak sahada başka parlayıcı gaz veya sıvılar varsa toplama kuralı uygulanır. Kapsam dışında kalsanız bile PKD ve LPG tankının periyodik kontrolü zorunludur.
LPG tankının yazılı kontrol planını kim hazırlar?
Yönetmelik planı işverene bağlar; plan ilgili standartlara göre hazırlanır. Pratikte plan, tank imalatçısının bilgileri, tankın durumu ve standart gereklilikleri esas alınarak muayene kuruluşu ve işletme teknik ekibiyle birlikte oluşturulur.
Etanol ve biyodizel nasıl değerlendirilir?
Akaryakıta karıştırılan ve aynı amaçla kullanılan alternatif yakıtlar "petrol ürünleri ve alternatif yakıtlar" satırında değerlendirilebilir. Ayrı bir amaçla depolanan etanol ise parlayıcı sıvı kategorisine göre ele alınır. Hangi satırın uygulanacağı ürünün kullanım amacına ve SDS'ine göre gerekçelendirilmelidir.
Kaynaklar
- Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (RG 02.03.2019/30702), Ek-1 Bölüm 2
- Direktif 2012/18/AB (SEVESO III), Ek I Bölüm 2: "Petroleum products and alternative fuels" ve "Liquefied flammable gases, Category 1 or 2 (including LPG) and natural gas" (eşikler Birleşik Krallık COMAH 2015 Schedule 1 metniyle karşılaştırılarak kontrol edildi)
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG 25.04.2013/28628); değişiklik RG 23.12.2025/33116; Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İSGGM duyurusu (24.12.2025)
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633)
- Health and Safety Executive (HSE), "Refinery fire at Feyzin, 4th January 1966" olay özeti
- IEC TS 60079-32-1: Patlayıcı ortamlar, elektrostatik tehlikeler; TS EN 60079-17: Elektrik tesisatlarının muayenesi ve bakımı
Teknik kontrol: M. Abdullah Parlak, Makina Mühendisi