Enerji ve Doğalgaz Tesisleri Neden Ayrı Ele Alınır?
Bu sayfa, elektrik dağıtım şebekesini değil, tesis tarafını anlatır: kendi enerjisini üreten fabrikalar, kojenerasyon ve trijenerasyon santralleri, doğalgazla çalışan kazan daireleri, basınç düşürme ve ölçüm istasyonları (RMS), trafo merkezleri, akü odaları ve batarya enerji depolama sistemleri (BESS), biyogaz tesisleri.
Bu tesislerde üç tehlike aynı sahada buluşur: basınçlı yanıcı gaz, yüksek enerjili elektrik ve basınçlı buhar. Her biri ayrı bir uzmanlık ve ayrı bir mevzuat başlığıdır. Sık yapılan hata, gaz tarafının yalnızca gaz dağıtım şirketinin kabulüyle, elektrik tarafının yalnızca yıllık topraklama ölçümüyle sınırlı tutulmasıdır. Oysa patlayıcı ortam değerlendirmesi, ark parlaması riski ve bakım sırasındaki geçici işler bu kontrollerin dışında kalır.
Bu Sektörde Hangi Riskler Öne Çıkıyor?
Kazan Dairesi ve Buhar Sistemi
Brülör gaz hattındaki flanş, vana ve regülatörler kaçak kaynağıdır. Kazan dairesi kapalı bir hacim olduğundan havalandırma yetersizse kaçak gaz birikebilir. Buhar ve kızgın su kazanları, ekonomizer, kondens tankı ve emniyet ventilleri basınçlı ekipman olarak ayrıca değerlendirilir.
Basınç Düşürme ve Ölçüm İstasyonları (RMS)
Regülatörlerin tahliye hatları, filtre ve sayaç bağlantıları, bakımda açılan ekipman gaz salımı noktalarıdır. Bölgelendirme bu kaynakların her biri için ayrı yapılır; tahliye ağzının bina açıklıklarına ve elektrik ekipmanına uzaklığı özellikle kontrol edilir. Yeraltı çelik hatlarda katodik koruma sistemi de periyodik kontrol kapsamındadır; konu katodik koruma yazımızda.
Gaz Türbinleri, Gaz Motorları ve Kojenerasyon
Türbin ve motor muhafazalarında (enclosure) gaz kaçağına karşı korumanın temeli havalandırma ve gaz algılamadır. ISO 21789, gaz türbini uygulamalarında bu güvenlik gereklerini ele alır. Devreye alma ve bakım dönemleri ayrıca risklidir: boru temizliği, gazla süpürme ve hatların gazla doldurulması sırasında atmosfere bırakılan gaz, aşağıdaki Kleen Energy kazasında görüldüğü gibi büyük bir yanıcı bulut oluşturabilir. Türbin salonları aynı zamanda yüksek gürültü alanlarıdır.
Trafo Merkezi, Şalt ve Panolar
Orta gerilim hücrelerinde ve büyük güçlü alçak gerilim panolarında kısa devre anında oluşan ark parlaması ciddi yanıklara yol açar. Yağlı transformatörler ayrıca yangın yüküdür. Topraklama ve eş potansiyel bağlantılar hem elektrik çarpmasına hem de patlayıcı ortamda kıvılcıma karşı koruma sağlar.
Akü Odaları ve BESS
Kurşun asit aküler şarj sırasında hidrojen açığa çıkarır; lityum-iyon sistemlerde ise asıl tehlike termal kaçak ve ardından gelen yanıcı gaz bulutudur. Ayrıntılar BESS ve UPS akü odası yangın riski yazımızda.
Biyogaz Tesisleri
Fermentör, gaz depolama balonu, desülfürizasyon ünitesi ve gaz motoru beslemesi patlayıcı ortam kaynağıdır. Biyogazdaki hidrojen sülfür toksiktir; fermentör, kuyu ve çukurlara giriş kapalı alan çalışması olarak planlanır.
Hangi Mevzuat ve Standartlar Uygulanır?
- Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (RG 02.03.2019/30702): Ek-1 Bölüm 2'de "sıvılaştırılmış yanıcı gazlar (LPG dahil) ve doğal gaz" için alt seviye eşiği 50 ton, üst seviye eşiği 200 tondur. Hidrojen 5/50 ton, susuz amonyak 50/200 ton, petrol ürünleri ve alternatif yakıtlar 2.500/25.000 ton eşiğiyle adıyla sayılır. Kuruluş sınırları dışındaki boru hatları kapsam dışıdır; tesis içindeki gaz, yedek yakıt, jeneratör soğutmasındaki hidrojen veya baca gazı arıtımındaki amonyak ise toplama kuralına girer.
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633): RMS, kazan dairesi, türbin muhafazası, akü odası ve biyogaz ünitelerinin PKD ve bölgelendirmesi (TS EN IEC 60079-10-1).
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG 25.04.2013/28628), EK-III: 23.12.2025 tarihli ve 33116 sayılı Resmî Gazete'deki değişiklikle yenilenmiş kontrol tabloları.
- Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği (RG 21.08.2001/24500) ve Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği (RG 30.11.2000/24246): EK-III'te elektrik ve topraklama tesisatı için kontrol kriteri olarak sayılır.
- Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (RG 28.07.2013/28721) ve İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik (RG 27.01.2023/32086).
- Ark parlaması hesabında IEEE 1584 ve NFPA 70E. Türk mevzuatında ark parlaması analizi adıyla ayrı bir zorunluluk yoktur; elektrik işlerinin risk değerlendirmesi ve KKD seçiminin dayanağı olarak yapılır.
Tesis Alanına Göre Tehlike ve Hizmet Eşleşmesi
| Tesis alanı | Tipik tehlike | İlgili hizmetimiz |
|---|---|---|
| RMS ve gaz hatları | Gaz kaçağı, tahliye ağzında patlayıcı ortam | ATEX bölgelendirme, Ex periyodik muayene |
| Kazan dairesi | Gaz birikimi, kazan ve kap hasarı | Basınçlı kap ve kazan muayeneleri, emniyet ventili testleri |
| Gaz türbini ve motor muhafazası | Kaçak gazın birikmesi, devreye almada gaz salımı | Gaz patlaması risk değerlendirmesi, HAZOP |
| Trafo ve OG/AG panoları | Ark parlaması, elektrik çarpması | Arc flash analizi, elektriksel ölçümler |
| Akü odası ve BESS | Hidrojen birikimi, termal kaçak | Yangın danışmanlığı, PKD |
| Biyogaz üniteleri | Metan, hidrojen sülfür, kapalı alan | PKD, kimyasal maruziyet ölçümleri |
| Türbin ve kompresör salonları | Yüksek gürültü | Gürültü maruziyet ölçümü |
Sektöre Özgü Periyodik Kontrol ve Ölçüm Listesi
EK-III Tablo-3'te aşağıdaki elektrik ekipmanının azami kontrol süresi 1 yıldır:
- Elektrik tesisatı ve topraklama tesisatı (kriterler arasında TS EN 60079 serisi ve TS HD 60364 serisi)
- Yıldırımdan korunma tesisatı (TS EN 62305 serisi)
- Transformatör ve akümülatör (imalatçının belirlediği şartlarla)
- Jeneratör (TS ISO 8528 serisi)
- Katodik koruma tesisatı
Bunlara ek olarak buhar ve kızgın su kazanları, basınçlı hava tankları, yangın pompaları ve söndürme sistemleri, vinç ve kaldırma ekipmanları da yıllık kontrole girer. Elektrik ve topraklama kontrolünde kontrolör önce tesisat projesini ister; projesi olmayan tesisat için önce projelendirme yaptırılır (EK-III 2.3.7). Periyodik kontrol hizmetlerinde TS EN ISO/IEC 17020 akreditasyonlu çözüm ortaklarımızla destek olmaktayız.
Ölçüm tarafında türbin, motor ve kompresör salonlarında gürültü, biyogaz ve atık su ünitelerinde kimyasal maruziyet, kazan dairesi ve türbin salonlarında termal konfor ölçümü öne çıkar. İş hijyeni ölçümlerinde TS EN ISO/IEC 17025 akreditasyonlu ve Bakanlık yeterlik belgeli çözüm ortaklarımızla destek olmaktayız.
Kazalardan Ders: Kleen Energy, 2010
7 Şubat 2010'da ABD'nin Connecticut eyaletindeki Middletown'da inşaat aşamasındaki Kleen Energy doğalgaz santralinde, türbinlere giden doğalgaz hatları gazla temizlenirken (gas blow) patlama oldu. CSB'nin acil tavsiye belgesine göre 6 kişi öldü, en az 50 kişi yaralandı.
Hatlar yaklaşık 650 psig (yaklaşık 45 bar) basınçlı doğalgazla, açık boru uçlarından atmosfere üflenerek temizleniyordu. Sabah boyunca aralıklı olarak yapılan 15 üflemede 2 milyon standart fit küpün (yaklaşık 57 bin m³) biraz üzerinde gaz salındı; son 10 dakikada salınan miktar yaklaşık 480 bin standart fit küptü. Gaz, binanın yanındaki sıkışık alanda birikti ve tutuşturucu kaynağı kesin belirlenemeyen bir noktadan ateş aldı.
CSB, temizlik için yanıcı gazın atmosfere bırakılmasının yasaklanmasını ve yerine hava ile üfleme veya hava ile pig kullanımı gibi doğası gereği daha güvenli yöntemlerin zorunlu tutulmasını tavsiye etti. Ders, devreye alma ve bakım işlerinin de normal işletme kadar risk analizi gerektirdiğidir. Bu tür geçici işler değişiklik yönetimi ve iş izni sistemine girmelidir; gaz ölçümü ihmal edilen sıcak işler için Bethune Point ve DuPont Buffalo yazımıza bakabilirsiniz.
Bu Sektörde Nasıl Çalışıyoruz?
Gaz ve elektrik tarafını aynı saha programında ele alıyoruz. Bölgelendirmede RMS ve kazan dairesi için her kaçak kaynağını ayrı hesaplıyor, sonucu Ex ekipman envanteriyle karşılaştırıyoruz. Elektrik tarafında tek hat şemasını sahada doğrulayıp arc flash analizini ve pano etiketlerini hazırlıyoruz; çalışanlar için arc flash ve KKD eğitimi veriyoruz. Akü odası havalandırmasını F'HCS ile, duman kontrolü ve gazlı söndürme hesaplarını F'FCS ile kendi yazılımlarımızda yapıyoruz. Muayene ve ölçümleri sahada F'OPS ile kaydedip raporu sahada oluşturuyoruz.
Rüzgâr enerjisi tesisleri için rüzgâr türbini yangınları yazımız, il bazındaki hizmetler için İzmir, Adana ve Kocaeli sayfalarımız yol gösterebilir.
Sık Sorulan Sorular
Doğalgaz kullanan fabrikamız BEKRA kapsamına girer mi?
Çoğu fabrikada tesis içindeki doğalgaz miktarı 50 tonluk alt seviye eşiğinin çok altındadır. Ancak karar yalnızca doğalgaza bakılarak verilmez; LPG, yedek yakıt, hidrojen ve diğer tehlikeli maddeler toplama kuralıyla birlikte hesaplanır.
Gaz dağıtım şirketinin kabulü PKD yerine geçer mi?
Hayır. Gaz tesisatının kabulü tesisatın projesine uygunluğunu gösterir. PKD ise işverenin, patlayıcı ortam riskini ve çalışanı korumak için aldığı önlemleri belgelemesidir; ikisinin amacı farklıdır.
Trafo ve akü için ayrı rapor mu düzenlenir?
EK-III'te transformatör, akümülatör ve jeneratör ayrı satırlarda yer alır ve her biri en geç yılda bir kontrol edilir. Raporlama ekipman bazında yapılır; aynı saha ziyaretinde birlikte planlanabilir.
Kaynaklar
- Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (RG 02.03.2019/30702), Ek-1
- Avrupa Parlamentosu ve Konseyi, 2012/18/AB (SEVESO III) Direktifi, Ek I Bölüm 2 (madde 15, 18, 34, 35)
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633)
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG 25.04.2013/28628), EK-III Tablo-3; RG 23.12.2025/33116 değişikliği
- Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği (RG 21.08.2001/24500); Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği (RG 30.11.2000/24246)
- Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (RG 28.07.2013/28721); İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik (RG 27.01.2023/32086)
- ISO 21789: Gas turbine applications, Safety
- IEEE 1584: Guide for Performing Arc-Flash Hazard Calculations; NFPA 70E
- U.S. Chemical Safety Board, Kleen Energy Natural Gas Explosion, Urgent Recommendations (2010)
Teknik kontrol: Emrah Yıldız, Metalurji ve Malzeme Mühendisi