Bu Kontrol Listesi Kimin İçin?
Tesisinde HAZOP çalıştayı planlayan proses mühendisleri, üretim ve teknik müdürler, proses güvenliği ve İSG sorumluları için hazırladık. Çalıştayı ister kendi ekibinizle ister dışarıdan bir kolaylaştırıcıyla yürütün, kalitesi büyük ölçüde ilk oturumdan önce belli olur.
Liste, IEC 61882'nin tanımladığı çalışma adımlarını ve sahada en sık gördüğümüz hazırlık eksiklerini bir araya getirir. Bir saatlik oturumun yarısı "bu vana gerçekten var mı?" tartışmasıyla geçiyorsa sorun yöntemde değil, hazırlıktadır.
Liste Neleri Kapsıyor?
- Kapsam ve ölçütler: Çalışmanın amacı, sınırları, işletme modları ve önceden onaylanan risk matrisi.
- Doküman paketi: Sahada doğrulanmış P&ID, PFD, ısı ve kütle dengesi, ekipman veri sayfaları, emniyet ventili hesapları, alarm/trip listesi, C&E matrisi, işletme prosedürleri, olay geçmişi ve önceki HAZOP aksiyonları.
- Ekip ve roller: Kolaylaştırıcı, kayıt sorumlusu, proses, işletme, bakım, enstrümantasyon ve İSG temsilcileri, karar yetkisi olan yönetici.
- Düğümleme ve yöntem: Düğümlerin çizim üzerinde işaretlenmesi, tasarım amacı ve kılavuz kelime seti.
- Oturum planı ve kayıt: Takvim, çalışma kâğıdı şablonu, park alanı ve aksiyon takibi.
Nasıl Kullanmalısınız?
Listeyi çalıştay tarihinden bir-iki hafta önce kolaylaştırıcıyla birlikte doldurun. Doküman paketindeki her kalem için yalnızca "var" yazmak yerine revizyon numarasını ve tarihini not edin; eski bir alarm listesi olmayan listeden daha tehlikelidir, çünkü ekibi yanlış korumaya güvendirir.
Eksik kalem kaldıysa tarihi kaydırmayı değerlendirin. On kuralın ayrıntısını HAZOP çalıştayına hazırlık, yöntemin kendisini HAZOP adım adım yazılarımızda anlattık.
Düğüm Büyüklüğü Nasıl Seçilir?
Düğüm, tasarım amacı tek cümleyle tanımlanabilen bir proses bölümüdür: "V-201 ayırıcıya besleme hattı" ya da "V-201 ayırıcı kabı" gibi. Düğüm çok büyük seçilirse farklı tasarım amaçları birbirine karışır ve bazı sapmalar hiç sorulmaz. Çok küçük seçilirse aynı neden ve sonuçlar düğümden düğüme tekrar yazılır, çalışma gereksiz uzar.
Pratikte şu ilkeler işe yarar:
- Tasarım amacı veya işletme koşulu (basınç, sıcaklık, faz) değiştiği yerde yeni düğüm başlatın.
- Ana ekipmanı ve ona bağlı besleme hattını ayrı düğümler olarak değerlendirmeyi düşünün.
- Kesikli proseslerde düğümü yalnızca ekipmana göre değil, prosedür adımlarına göre de tanımlayın; aynı reaktör dolum, ısıtma ve boşaltma adımlarında farklı sapmalar üretir.
- Düğüm sınırlarını P&ID üzerinde renkle işaretleyin ve ilk oturumda ekibe onaylatın.
Yüksek riskli senaryolarda korumaların yeterliliği çoğu zaman LOPA ve SIL çalışmasıyla sayısal olarak doğrulanır. Bu aktarımın nasıl yapılacağını çalıştaydan önce kararlaştırmak, aynı tartışmanın iki kez yapılmasını önler.
Sık Sorulan Sorular
P&ID'ler güncel değilse çalıştayı yine de yapabilir miyiz?
Önerilmez. Çalışma sahadaki gerçek tesisi değerlendirmelidir. Çizimler güncel değilse önce saha doğrulaması yapılmalı; gerekirse P&ID çizimi ve güncelleme çalıştaydan önce tamamlanmalıdır.
Kolaylaştırıcı tesisin kendi çalışanı olabilir mi?
Olabilir; ancak yöntemde deneyimli ve tartışmada tarafsız olmalıdır. Tasarımı kendisi yapmış bir mühendis, kendi kararlarını sorgulatmakta zorlanabilir.
Çalıştay ne kadar sürer?
Düğüm sayısına ve prosesin karmaşıklığına bağlıdır. Basit bir depolama ünitesi birkaç oturumda tamamlanabilirken çok üniteli bir proses haftalar sürebilir. İyi hazırlanmış çalıştay belirgin şekilde kısa sürer.
Kolaylaştırıcılı çalıştay hizmetimiz için HAZOP analizi, ekibinizin yöntemi öğrenmesi için PRSES eğitimleri sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- IEC 61882: Hazard and operability studies (HAZOP studies), Application guide
- CCPS: Guidelines for Hazard Evaluation Procedures
- TS EN ISO 4126 serisi: Aşırı basınca karşı koruma için güvenlik cihazları
- Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik, RG 02.03.2019/30702
Teknik kontrol: M. Abdullah Parlak, Makina Mühendisi