Metal ve Otomotiv Tesisleri Neden Ayrı Ele Alınır?
Bir otomotiv yan sanayi tesisi ya da metal işleme fabrikası, tek çatı altında çok farklı tehlikeleri barındırır: preste el ve parmak yaralanmaları, vinçte düşen yük, boyahanede solvent buharı, taşlama ve polisajda yanıcı metal tozu, dökümde ergimiş metal, kaplama hattında asit ve ağır metal bileşikleri. Bu yüzden iş ekipmanı sayısı yüksek, periyodik kontrol listesi uzundur.
Sektörde riskin büyük kısmı rutin iş ekipmanlarında görünür; ama en ağır sonuçlar çoğu zaman gözden kaçan iki konudan gelir: metal tozu ile hidrojen. İkisi de patlamadan korunma kapsamındadır ve ekipman muayenesiyle yakalanmaz. Aşağıdaki liste tesis alanlarına göre bu iki dünyayı birlikte ele alır.
Bu Sektörde Hangi Riskler Öne Çıkıyor?
Boyahane ve Boya Mutfağı
Solvent bazlı yaş boya kabinleri, boya hazırlama odası, kurutma fırınları ve toz boya kabinleri patlayıcı ortam üretir. Toz boyada yanıcı toz bulutu ve elektrostatik tabanca, yaş boyada solvent buharı belirleyicidir. Bölgelendirme, kabin havalandırmasının gerçekten sağladığı debiyle yapılmalıdır. Konu ATEX bölgelendirme ve patlayıcı ortamda elektrik tesisatı hataları yazımızda ayrıntılı.
Alüminyum ve Magnezyum Tozu
Taşlama, polisaj, kumlama, talaşlı işleme ve kesme sırasında oluşan ince alüminyum ve magnezyum tozu yanıcıdır. Toz toplama sistemleri, kanallar ve yüksekteki düz yüzeylerde biriken toz, ilk küçük tutuşmayı büyük bir patlamaya çevirir. Islak tip toplayıcılar da risksiz değildir: Aluminum Association'ın rehberine göre su, alüminyum tozuyla tepkimeye girerek yanıcı hidrojen gazı oluşturur; bu yüzden ıslak toplayıcıların hidrojeni dışarı atacak şekilde havalandırılması ve çamurun düzenli boşaltılması gerekir. Değerlendirme toz ve gaz patlaması risk değerlendirmesi ile yapılır.
Döküm ve Isıl İşlem
Ergimiş metalin nemli kalıp, hurda veya aletle teması ani buhar oluşumuyla patlamaya yol açabilir. Kum dökümde solunabilir kristal silika, ocak ve pota çevresinde ısı stresi öne çıkar. Isıl işlem fırınlarında koruyucu atmosfer olarak kullanılan hidrojen ve diğer yanıcı gazlar ayrıca patlama riski taşır.
Pres, Tezgâh ve Kaldırma Ekipmanları
Mekanik ve hidrolik presler, abkantlar, giyotin makaslar, köprülü vinçler, kalıp değiştirme ekipmanları ve sapanlar en sık kontrol edilen ekipmanlardır. Preslerde emniyet devreleri ve ışık perdeleri, vinçlerde fren, limit şalterleri ve yük testleri kritik noktalardır.
Galvaniz ve Kaplama Banyoları
Sıcak daldırma galvanizde, içinde nem veya sıvı hapsolmuş kapalı bir parça ergimiş çinkoya daldırıldığında hapsolan nem aşırı ısınmış buhara dönüşür ve patlamaya yol açabilir; bu yüzden içi boş parçalarda havalandırma ve drenaj delikleri açılır. Asitle temizleme (dekapaj) banyolarında asit buharı, elektrolitik kaplamada krom, nikel ve siyanür bileşikleri çalışan maruziyeti açısından ele alınır. Bu maddelerin bir kısmı akut toksik veya su ortamı için tehlikeli sınıftadır ve büyük stoklarda BEKRA kapsam hesabına girer.
Kaynak ve Kesme
Kaynak dumanı kimyasal maruziyet ölçümü gerektirir. Asetilen, oksijen ve LPG tüpleri ile sıcak işler yangın ve patlama riski taşır; sıcak çalışma izni bu alanlar için temel araçtır.
Hangi Mevzuat ve Standartlar Uygulanır?
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633): boyahane, toz toplama ve fırın alanları için PKD. Gaz ve buhar için TS EN IEC 60079-10-1, toz için TS EN IEC 60079-10-2, tutuşturucu kaynaklar için TS EN 1127-1.
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG 25.04.2013/28628), EK-III: 23.12.2025 tarihli ve 33116 sayılı Resmî Gazete'deki değişiklikle yenilenmiş kontrol tabloları. Presler, tezgâhlar, krenler, kaldırma aksesuarları, basınçlı hava tankları ve elektrik tesisatı bu tablolarda yer alır.
- Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (RG 02.03.2019/30702): kaplama kimyasalları için Ek-1 Bölüm 1'de akut toksik Kategori 1 (H1) eşiği 5/20 ton, su ortamı için tehlikeli Akut 1 veya Kronik 1 (E1) eşiği 100/200 tondur. Asetilen (5/50 ton), oksijen (200/2.000 ton) ve hidrojen (5/50 ton) Bölüm 2'de adıyla sayılır. Tek tek eşiğin altında kalan maddeler toplama kuralıyla değerlendirilir.
- Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 12.08.2013/28733) ve Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 06.08.2013/28730).
- Tozla Mücadele Yönetmeliği (RG 05.11.2013/28812), Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (RG 28.07.2013/28721), Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (RG 22.08.2013/28743).
- Yanıcı metal tozları için yol gösterici kaynak olarak NFPA 484.
Tesis Alanına Göre Tehlike ve Hizmet Eşleşmesi
| Tesis alanı | Tipik tehlike | İlgili hizmetimiz |
|---|---|---|
| Boyahane ve boya mutfağı | Solvent buharı, toz boya bulutu | PKD, Ex periyodik muayene |
| Taşlama, polisaj, toz toplama | Alüminyum ve magnezyum tozu patlaması | Toz patlaması risk değerlendirmesi, ATEX bölgelendirme |
| Pres ve tezgâh hattı | Ezilme, uzuv kaybı | Makine ve tezgâh kontrolleri |
| Vinç, sapan, kalıp taşıma | Yük düşmesi | Kaldırma ve iletme ekipmanları |
| Kompresör ve hava tankları | Basınçlı kap hasarı | Kompresör ve hava tankı kontrolleri |
| Kaynak ve kaplama hattı | Kaynak dumanı, asit buharı, ağır metal | Kimyasal maruziyet ölçümleri |
| Döküm ve kumlama | Solunabilir silika, ısı stresi | Solunabilir toz maruziyet ölçümü, termal konfor ölçümü |
| Kaynaklı imalat | Kaynak hatası, çatlak | Kaynaklı imalat kalite kontrolleri, UT, MT |
Sektöre Özgü Periyodik Kontrol ve Ölçüm Listesi
EK-III'e göre aşağıdaki ekipmanlar için azami kontrol süresi 1 yıldır:
- Mekanik presler (TS EN ISO 16092-1), hidrolik presler (TS EN ISO 16092-3), hidrolik abkant presler, giyotin makaslar, torna, freze ve işleme merkezleri
- Krenler, vinçler ve kaldırma aksesuarları; yük testi en fazla yılda bir işletme kapasitesiyle, en fazla üç yılda bir test katsayılarıyla yapılır. Ayrıntılar vinç periyodik kontrolü yazımızda.
- Forklift ve diğer endüstriyel araçlar, endüstriyel raflar ve kapılar
- Basınçlı hava ve gaz tankları
- Elektrik, topraklama ve yıldırımdan korunma tesisatı; boyahanedeki Ex tesisat bu kapsamda TS EN 60079 serisiyle kontrol edilir
- Havalandırma tesisatı ile yangın söndürme ve algılama sistemleri
Periyodik kontrol hizmetlerinde TS EN ISO/IEC 17020 akreditasyonlu çözüm ortaklarımızla destek olmaktayız.
İş hijyeni ve ortam ölçümleri tarafında pres ve taşlama alanlarında gürültü maruziyeti, el aletlerinde el-kol titreşimi, boyahanede VOC maruziyeti, dökümde solunabilir toz ve kristal silika ölçümü öne çıkar. İş hijyeni ölçümlerinde TS EN ISO/IEC 17025 akreditasyonlu ve Bakanlık yeterlik belgeli çözüm ortaklarımızla destek olmaktayız.
Kazalardan Ders: Hoeganaes, 2011
ABD'nin Tennessee eyaletindeki Gallatin'de demir tozu üreten Hoeganaes tesisinde 2011'de birkaç ay arayla üç ayrı olay yaşandı. CSB'nin incelemesine göre:
- 31 Ocak 2011: Bir kovalı elevatördeki arızaya bakan bir bakım teknisyeni ile bir elektrikçi, havalanan ince demir tozunun tutuşmasıyla yandı; ikisi de hayatını kaybetti.
- 29 Mart 2011: Benzer bir parlama bir çalışanı yaraladı.
- 27 Mayıs 2011: Fırın bölgesinde korozyona uğramış bir borudan sızan hidrojen patladı. Patlama yüksek yüzeylerde birikmiş demir tozunu havalandırdı; tutuşan toz çalışanların üzerine düştü. Üç çalışan öldü, ikisi yaralandı.
CSB, şirketin kendi testlerinden ve önceki parlamalardan tozun yanıcı olduğunu bildiğini, buna karşın mühendislik önlemleri ve temizlikle tehlikeyi yeterince azaltmadığını tespit etti. Toz taşıyan ekipman yeterince sızdırmaz değildi, binada tozun birikebileceği çok sayıda düz yüzey vardı; hidrojen için ortam ölçümü ve yanıcı gaz izlemesi yapılmıyordu. Çıkarılacak ders, metal tozu ve proses gazının aynı binada birbirini büyüten iki tehlike olduğu ve ikisinin birlikte değerlendirilmesi gerektiğidir. Toz birikiminin ikincil patlamaya dönüşmesinin bir başka örneği için Imperial Sugar yazımıza bakabilirsiniz.
Bu Sektörde Nasıl Çalışıyoruz?
Metal tesislerinde ekipman sayısı fazla olduğu için işe ekipman envanteriyle başlıyor, pres, vinç, tank ve elektrik tesisatı kontrollerini tek bir saha programında topluyoruz. Kayıtları sahada F'OPS ile tutuyor, raporu sahada oluşturuyoruz. Envanter çıkarılırken toz toplama sistemlerini, boyahane havalandırmasını ve hidrojen veya LPG kullanan fırınları ayrıca işaretliyor, bunları PKD çalışmasına aktarıyoruz. Yeni makine alımlarında CE uygunluğu sorularına yeni makine emniyeti yönetmeliği yazımız, çalışan eğitimi için iş ekipmanları ve güvenli çalışma eğitimleri yol gösterir.
İl bazındaki hizmetler için Bursa patlamadan korunma, Kocaeli periyodik muayene, Sakarya periyodik muayene ve Manisa periyodik muayene sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Islak tip toz toplayıcı kullanıyoruz; patlama riski ortadan kalkar mı?
Toz bulutu riski azalır ama yeni bir tehlike doğar. Alüminyum ve magnezyum tozu suyla tepkimeye girip hidrojen üretebilir. Toplayıcının havalandırması, çamurun boşaltma sıklığı ve hidrojenin birikebileceği noktalar değerlendirmede ayrıca ele alınmalıdır.
Toz boya kabini de PKD kapsamına girer mi?
Evet. Toz boya yanıcı bir tozdur; kabin, geri kazanım ünitesi ve filtrelerde toz bulutu oluşabilir. Bölgelendirme toz için TS EN IEC 60079-10-2'ye göre yapılır.
Preslerin yıllık kontrolü yeterli mi?
1 yıl, EK-III'teki azami süredir. Vardiya yoğunluğu, ekipmanın yaşı ve kaza geçmişine göre risk değerlendirmesiyle daha sık kontrol kararı alınabilir. Ayrıca önemli bakım ve onarımdan sonra kontrol tekrarlanır.
Galvaniz tesisi BEKRA kapsamında olabilir mi?
Olabilir. Kapsamı tesis türü değil, Ek-1'deki madde ve miktarlar belirler. Çinko, nikel ve krom bileşikleri, siyanür tuzları ve asitler güvenlik bilgi formlarındaki sınıflandırmaya göre toplama kuralıyla birlikte hesaplanmalıdır.
Kaynaklar
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633)
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG 25.04.2013/28628), EK-III; RG 23.12.2025/33116 değişikliği
- Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (RG 02.03.2019/30702), Ek-1; 2012/18/AB (SEVESO III) Direktifi, Ek I
- Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 12.08.2013/28733); Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 06.08.2013/28730)
- Tozla Mücadele Yönetmeliği (RG 05.11.2013/28812); gürültü (RG 28.07.2013/28721) ve titreşim (RG 22.08.2013/28743) yönetmelikleri
- The Aluminum Association, Guidelines for Handling Aluminum Fines Generated During Various Aluminum Fabricating Operations (F-1)
- Galvanizers Association of Australia, tasarım kılavuzu: havalandırma ve drenajın önemi
- NFPA 484: Standard for Combustible Metals
- U.S. Chemical Safety Board, Hoeganaes Corporation, Gallatin, Tennessee: nihai inceleme raporu basın açıklaması
Teknik kontrol: Emrah Yıldız, Metalurji ve Malzeme Mühendisi