Kimya Tesisleri Neden Ayrı Ele Alınmalı?
Kimya tesisinde tehlike yalnızca depolanan maddenin yanıcı ya da toksik olmasından gelmez. Reaktörde ısı üreten tepkimeler yürür; soğutma, karıştırma veya besleme sırasındaki küçük bir sapma tepkimeyi kontrolden çıkarabilir. Aynı sahada parlayıcı solventler, basınçlı gazlar, aşındırıcı asitler ve toz halinde katı hammaddeler bir arada bulunur. Bu yüzden bir kimya tesisinde mevzuat başlıkları da üst üste biner: büyük kaza mevzuatı, patlayıcı ortam mevzuatı, iş ekipmanlarının periyodik kontrolü ve kimyasal maruziyet ölçümleri çoğu zaman aynı anda geçerlidir.
Bu sayfada, bir kimya veya petrokimya tesisinin yöneticisi ya da İSG uzmanının "hangi yükümlülükler bizi bağlıyor ve hangi çalışmalar gerekiyor?" sorusuna tesis alanı bazında cevap vermeye çalıştık.
Bu Sektörde Hangi Riskler Öne Çıkıyor?
Reaktör ve Proses Alanı
Kesikli (batch) ve yarı kesikli reaktörlerde en kritik tehlike kaçak tepkimedir (runaway). Soğutma kaybı, fazla veya hızlı besleme, karıştırıcı durması, yanlış hammadde ya da reçete adımlarının sırasının değişmesi, sıcaklığı ikincil ve daha şiddetli bir ayrışma tepkimesinin başladığı seviyeye taşıyabilir. Basınç tahliye sistemi bu tür bir olay için boyutlandırılmamışsa reaktör patlar. Sürekli proseslerde ise yüksek basınç ve sıcaklıkta çalışan kolonlar, ısı değiştiriciler ve fırınlar kaçak ve yangın senaryolarının ana kaynağıdır.
Depolama ve Tank Sahası
Parlayıcı solvent ve ara ürün tanklarında taşma, tank havalandırmasından buhar çıkışı, set içi havuz yangını ve komşu tanka sıçrama (domino etkisi) öne çıkar. Toksik gaz veya sıvılaştırılmış gaz depolanıyorsa (klor, amonyak gibi) sızıntının tesis dışına yayılması ayrı bir senaryo ailesidir.
Dolum, Boşaltma ve Transfer
Tanker ve IBC dolumu, varil aktarma ve hortum bağlantıları hem kaçak hem de statik elektrik açısından tesisin en hareketli noktalarıdır. Yanlış tanka boşaltma, birbiriyle uyumsuz kimyasalların karışmasına yol açabilir.
Katı Hammadde ve Toz
Toz halindeki reçine, pigment, katalizör ve katkı maddeleri, big-bag boşaltma, kurutma ve öğütme sırasında yanıcı toz bulutu oluşturabilir. Solvent buharı ile tozun aynı anda bulunduğu hibrit karışımlar ayrıca değerlendirilmelidir.
Hangi Mevzuat ve Standartlar Uygulanır?
BEKRA: Hangi Maddeler Kapsama Sokar?
Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (RG 02.03.2019/30702), Ek-1'deki eşiklere göre kuruluşu alt veya üst seviyeli sayar. Ek-1, SEVESO III Direktifi'nin (2012/18/AB) Ek I'i ile aynı yapıdadır. Kimya tesislerinde kapsama girişi en sık belirleyen satırlar şunlardır (ton, alt seviye / üst seviye):
| Madde veya kategori | Alt seviye | Üst seviye |
|---|---|---|
| P5c: Kategori 2 veya 3 parlayıcı sıvılar (P5a ve P5b dışındakiler) | 5.000 | 50.000 |
| P5a: Kategori 1 parlayıcı sıvılar ya da kaynama noktasının üzerinde tutulan Kategori 2-3 sıvılar | 10 | 50 |
| H2: Akut toksik, Kategori 2 (tüm maruz kalma yolları) veya Kategori 3 (soluma) | 50 | 200 |
| E1: Sucul ortam için akut veya kronik 1 | 100 | 200 |
| E2: Sucul ortam için kronik 2 | 200 | 500 |
| Metanol | 500 | 5.000 |
| Susuz amonyak | 50 | 200 |
| Klor | 10 | 25 |
| Hidrojen | 5 | 50 |
| Etilen oksit, propilen oksit | 5 | 50 |
Kimya tesislerinde sık gözden kaçan iki nokta var. Birincisi, çevre için tehlikeli (E1, E2) ve akut toksik (H2) maddelerin eşikleri parlayıcı sıvılara göre çok düşüktür; birkaç yüz tonluk bir pestisit ara ürünü ya da metal tuzu tesisi kapsama sokabilir. İkincisi, tek başına eşiği aşmayan maddeler toplama kuralıyla birlikte değerlendirilir ve kontrol kaybında oluşabilecek maddeler de hesaba girer. Sınıflandırma güncel güvenlik bilgi formlarındaki H ifadelerine göre yapılır.
Patlayıcı Ortamlar ve PKD
Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633), parlayıcı buhar, gaz veya toz bulunan her alan için bölgelendirme ve patlamadan korunma dokümanı ister. BEKRA kapsamında olmayan küçük bir kimya tesisi de bu yükümlülükten muaf değildir. Bölgelendirme TS EN IEC 60079-10-1 (gaz) ve TS EN IEC 60079-10-2 (toz) esas alınarak yapılır.
Kimyasal Maruziyet
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 12.08.2013/28733), işverenden kimyasal risk değerlendirmesi yapmasını ve gerektiğinde çalışanların maruziyetini ölçerek sınır değerlerle karşılaştırmasını ister.
Proses Güvenliği Standartları
HAZOP için IEC 61882, güvenlik enstrümanlı sistemler için IEC 61511 temel referanslardır. Basınç tahliye cihazlarında TS EN ISO 4126 serisi kullanılır.
Tesis Alanına Göre Tehlike ve Hizmet Eşleşmesi
| Tesis alanı | Tipik tehlike | İlgili hizmetimiz |
|---|---|---|
| Kesikli reaktör | Kaçak tepkime, aşırı basınç, tahliye hattından toksik çıkış | HAZOP analizi, SIL / LOPA analizi |
| Kolon, ısı değiştirici, fırın | Flanş ve conta kaçağı, jet yangını, korozyon | Korozyon haritalama ve risk esaslı bakım, proses borulama kontrolleri |
| Tank sahası | Taşma, havuz yangını, domino etkisi | Patlama ve yayılım senaryosu analizi (QRA), büyük kaza senaryo dokümanı |
| Dolum ve transfer | Statik elektrik, hortum kopması, uyumsuz karışım | ATEX bölgelendirme, What-If analizi |
| Toz hammadde boşaltma, kurutma | Toz bulutu, hibrit karışım patlaması | Toz ve gaz patlaması risk değerlendirmesi |
| Laboratuvar ve üretim holü | Solvent buharı ve toksik madde maruziyeti | Kimyasal maruziyet ölçümleri, ortam VOC ölçümü |
| Proses değişikliği | Belgelerle sahanın ayrışması | P&ID çizimi ve güncelleme, PSM |
Kimya Tesisinde Periyodik Kontrol ve Ölçüm Listesi
- Basınçlı kaplar ve reaktörler: İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III'e göre basınçlı kap muayeneleri ve hidrostatik testler.
- Emniyet ventilleri ve patlama diskleri: Ayar basıncı testi, sızdırmazlık, giriş ve çıkış hattı kontrolü; ayrıntı için emniyet ventili testleri.
- Buhar kazanı ve kızgın yağ kazanı: Reaktör ceketlerini ısıtan kazanlar EK-III kapsamındadır. Buhar kazanları, 23.12.2025 tarihli değişiklikle akreditasyon zorunluluğu getirilen ekipmanlar arasına girdi; uyum tarihi 1 Ocak 2027.
- Ex ekipmanlar: Bölgelerdeki motor, aydınlatma, buton ve enstrümanların TS EN 60079-17'ye göre periyodik muayenesi.
- Elektrik, topraklama ve yıldırımdan korunma: Tank, reaktör ve dolum noktalarının topraklama sürekliliği dahil elektriksel ölçümler.
- Boru hatları ve tanklar: Et kalınlığı için ultrasonik test, kaynaklarda penetrant veya manyetik parçacık muayenesi.
- Kaldırma ekipmanları: Hammadde ve big-bag elleçlemede kullanılan vinç, forklift ve kaldırma aksesuarları.
- İş hijyeni ve ortam ölçümleri: Solvent, asit buharı ve toz için kişisel maruziyet ölçümü; ölçüm stratejisi için örnekleme stratejisi yazımız.
Periyodik kontrol hizmetlerinde TS EN ISO/IEC 17020 akreditasyonlu çözüm ortaklarımızla destek olmaktayız. İş hijyeni ölçümlerinde TS EN ISO/IEC 17025 akreditasyonlu ve Bakanlık yeterlik belgeli çözüm ortaklarımızla destek olmaktayız.
Kazalardan Ders: T2 Laboratories, 2007
19 Aralık 2007'de ABD'nin Jacksonville kentindeki T2 Laboratories tesisinde, benzin katkısı olarak kullanılan MCMT'nin (metilsiklopentadienil mangan trikarbonil) üretildiği 2.500 galonluk kesikli reaktör patladı. ABD Kimyasal Güvenlik ve Tehlike Araştırma Kurulu'na (CSB) göre dört çalışan hayatını kaybetti, dört çalışan ve çevredeki işyerlerinden 28 kişi yaralandı. Parçalar yaklaşık 1,6 km öteye savruldu.
CSB'nin bulgularına göre olay tesisin 175. üretim partisinde yaşandı. Operatörler soğutma sorunu bildirdikten yaklaşık on dakika sonra reaktör yırtıldı. Reçetede, sıcaklık normal üretim sıcaklığının biraz üzerine, yaklaşık 390 °F'ye (199 °C) çıktığında başlayan ikinci ve istenmeyen bir ekzotermik tepkime vardı. Soğutma suyu beslemesindeki bir tıkanma ya da vana arızası bu eşiğin aşılmasına yol açtı. CSB, işletme sahiplerinin kimya ve kimya mühendisliği eğitimi almış olmalarına karşın kaçak tepkime tehlikesinin farkında olmadıklarını ve önceki partilerde ramak kala olaylar yaşandığını tespit etti.
Dersler kimya tesisleri için doğrudan geçerlidir: reaksiyon tehlikesi kalorimetrik veriyle bilinmeli, soğutma tek bir hatta bağlı kalmamalı, tahliye sistemi kaçak tepkime senaryosuna göre boyutlandırılmalı ve ramak kala olaylar kayda geçirilmelidir. Seveso ve Flixborough gibi sektörün kırılma noktaları için Flixborough, Seveso ve Bhopal yazımıza, küçük değişikliklerin etkisi için değişiklik yönetimi yazımıza bakabilirsiniz.
Bu Sektörde Nasıl Çalışıyoruz?
- Kesikli prosesler için reçete adımlı HAZOP: Kesikli reaktörü tek bir düğüm olarak değil, şarj, ısıtma, besleme, tutma, soğutma ve boşaltma adımları olarak ele alıyor; kılavuz kelimeleri her adıma ayrı uyguluyoruz ("daha erken", "sıra dışı", "eksik adım" gibi). Yöntemin ayrıntısı için HAZOP adım adım.
- Reaksiyon verisi ihtiyacı: Kaçak tepkime senaryosunda tahliye ve soğutma önlemini değerlendirebilmek için DSC veya adyabatik kalorimetri gibi test verilerine ihtiyaç duyarız. Veri yoksa bunu çalışmanın açık aksiyonu olarak yazarız.
- HAZOP'tan LOPA'ya tek senaryo seti: Yüksek riskli senaryolar LOPA ve SIL değerlendirmesine, büyük kaza senaryoları da BEKRA belgelerine aynı numaralarla taşınır.
- Kritik ekipman muayene programına girer: Proses güvenliği ile periyodik kontrolü aynı ekip yürüttüğü için çalışmada kritik çıkan ventil, kap ve boru hattı muayene planına eklenir. Muayene raporlarını F'OPS uygulamamızla sahada oluşturuyoruz.
Kimya yoğunluğu yüksek bölgelerde hizmet için Kocaeli BEKRA / SEVESO danışmanlığı ve İzmir BEKRA / SEVESO danışmanlığı sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
BEKRA kapsamında değiliz; HAZOP yaptırmak zorunda mıyız?
Mevzuat HAZOP yöntemini adıyla zorunlu tutmaz. Ancak 6331 sayılı Kanun'a göre risk değerlendirmesi, patlayıcı ortam yönetmeliğine göre de patlama riskinin değerlendirilmesi her tesiste zorunludur. Reaktör içeren bir proseste bu değerlendirmeyi sistematik yapmanın en yaygın yolu HAZOP'tur.
Tesisimizde az miktarda klor ve amonyak var; BEKRA için yeterli mi?
Klorun alt seviye eşiği 10 ton, susuz amonyağın 50 tondur. Tek başına bu miktarların altında kalsanız bile, akut toksik diğer maddelerle birlikte toplama kuralı uygulanır. Kesin sonuç için envanterin tamamına bakmak gerekir.
Pilot üretimden tam ölçeğe geçerken neye dikkat etmeliyiz?
Reaktör hacmi büyüdükçe soğutma yüzeyinin hacme oranı küçülür; laboratuvarda kolayca kontrol edilen bir tepkime büyük reaktörde ısı biriktirebilir. Ölçek büyütme öncesinde reaksiyon ısısı ve ayrışma verisi çıkarılmalı, değişiklik yönetimi süreciyle HAZOP güncellenmelidir.
Patlamadan korunma dokümanı ile BEKRA belgeleri aynı şey mi?
Hayır. PKD çalışanları patlayıcı ortamdan korumaya yöneliktir ve bölgelendirme ile ekipman uygunluğunu ele alır. BEKRA belgeleri ise tesis dışını da etkileyebilecek büyük kaza senaryolarını ve yönetim sistemini kapsar. İkisi aynı tehlike tanımlamasından beslenmelidir.
Kaynaklar
- Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (RG 02.03.2019/30702), Ek-1
- Direktif 2012/18/AB (SEVESO III), Ek I Bölüm 1 ve Bölüm 2 eşik değerleri (eşikler Birleşik Krallık COMAH 2015 Schedule 1 metniyle karşılaştırılarak kontrol edildi)
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633)
- Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 12.08.2013/28733)
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG 25.04.2013/28628); değişiklik RG 23.12.2025/33116 ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İSGGM duyurusu (24.12.2025)
- U.S. Chemical Safety and Hazard Investigation Board (CSB), T2 Laboratories, Inc. Runaway Reaction investigation report (Eylül 2009) ve basın açıklaması
- IEC 61882 (HAZOP), IEC 61511 (fonksiyonel güvenlik), TS EN ISO 4126 serisi (aşırı basınca karşı emniyet cihazları)
Teknik kontrol: Emrah Yıldız, Metalurji ve Malzeme Mühendisi