İlaç ve Kozmetik Tesislerinde Proses Güvenliği

İlaç ve Kozmetik Üretimi Neden Ayrı Ele Alınır?

İlaç ve kozmetik üretimi dışarıdan temiz ve kontrollü bir iş gibi görünür. Oysa aynı binada etanol ve başka solventlerle çalışılan granülasyon ve kaplama odaları, ince tozun havaya karıştığı kurutma ve tablet alanları, ekzotermik reaksiyonların yürüdüğü sentez reaktörleri ve basınç altında çalışan yardımcı tesisler yan yana durur. Etken madde (API) üreten tesislerde proses güvenliği ağırlık kazanır; formülasyon ve kozmetik tesislerinde ise patlayıcı ortam, çalışan maruziyeti ve iş ekipmanları öne çıkar.

Bu sektörü ayrı ele almamızın bir nedeni de iki farklı kural setinin aynı odada buluşmasıdır. İyi üretim uygulamaları (GMP) ürünü korumak için hava akışını, malzeme seçimini ve temizlik yöntemini belirler. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı ise çalışanı ve tesisi korumak için patlayıcı ortamı, maruziyeti ve ekipman güvenliğini sorar. İki tarafın gereklerini tasarım aşamasında birlikte okumayan tesislerde sonradan pahalı düzeltmeler çıkar.

Bu Sektörde Hangi Riskler Öne Çıkıyor?

Solvent ve Etanol Kullanılan Alanlar

Islak granülasyon, film kaplama, ekstraksiyon, temizlik ve parfüm üretiminde en sık kullanılan solvent etanoldür. NIOSH verilerine göre etanolün parlama noktası 55 °F (yaklaşık 13 °C), alt patlama sınırı hacimce %3,3'tür. Yani oda sıcaklığında açık kapta bile tutuşabilir buhar oluşur. Varil ve IBC'den transfer, karıştırma tankı kapakları, numune alma noktaları ve solvent deposu bu yüzden ATEX bölgelendirmesinde ilk bakılan yerlerdir. Solvent aktarımı ve toz boşaltma sırasında biriken statik elektrik bu alanlarda en sık gözden kaçan tutuşturucu kaynaktır.

Toz İşleyen Üniteler

Akışkan yatak kurutucular, öğütücüler, eleme ve karıştırma üniteleri, tablet presleri ve toz toplama filtreleri yanıcı toz bulutu üretebilir. Laktoz, nişasta, selüloz türevleri ve pek çok etken madde yanıcı tozdur. Toz patlamasında asıl hasarı çoğu zaman ilk patlamanın kaldırdığı birikmiş toz yapar; bu nedenle görünmeyen yüzeylerdeki birikim de değerlendirmeye girer. Konunun ayrıntısı toz patlaması önlemleri yazımızda.

Reaktörler ve Etken Madde Sentezi

Kesikli (batch) reaktörlerde soğutma kaybı, yanlış dozlama veya karıştırıcı arızası reaksiyonun kontrolden çıkmasına yol açabilir. Bu senaryolar HAZOP analizi ile tanımlanır, koruma katmanlarının yeterliliği SIL / LOPA analizi ile sınanır. Reaktörün son koruması olan emniyet ventili veya patlama diski doğru boyutlandırılmış ve test edilmiş olmalıdır. Azotla inertlenen reaktör ve kaplara giriş ise oksijensiz ortam nedeniyle ayrı bir kapalı alan riskidir.

Temiz Odalar ve Havalandırma

Temiz oda havalandırması ürünü korumak için tasarlanır. Bölgelendirme hesabında kullanılacak havalandırma ise solvent buharının seyrelmesine bakar; ikisi aynı şey değildir. Debinin, hava dağılımının ve fan arızası durumunun hesapta nasıl ele alındığı açıkça yazılmalıdır. Bu konuda TS EN IEC 60079-10-1'de havalandırma yazımıza bakabilirsiniz.

Kozmetikte Aerosol Dolum

Deodorant ve sprey ürünlerde itici gaz olarak yanıcı gazlar kullanılır. Dolum hattı, itici gaz tankı ve aerosol ürün deposu hem patlamadan korunma hem de BEKRA kapsam hesabı açısından ayrı ele alınır.

Yardımcı Tesisler

Buhar kazanları, sterilizasyon otoklavları, kompresör ve hava tankları, saf buhar ve saf su sistemleri, soğutma grupları ve jeneratörler iş ekipmanı olarak periyodik kontrole tabidir.

Hangi Mevzuat ve Standartlar Uygulanır?

• Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (RG 02.03.2019/30702): Ek-1'deki eşikler SEVESO III Direktifi ile aynıdır. Etanol gibi Kategori 2 yanıcı sıvılar normal koşulda P5c (alt seviye 5.000 ton, üst seviye 50.000 ton) kapsamındadır; kaynama noktası üzerinde tutulursa P5a (10/50 ton), özel proses koşullarında P5b (50/200 ton) eşikleri uygulanır. Metanol Bölüm 2'de adıyla sayılır (500/5.000 ton). Yanıcı aerosoller P3a (net 150/500 ton), akut toksik Kategori 1 maddeler H1 (5/20 ton) eşiğine tabidir. Tek tek eşiğin altında kalan maddeler toplama kuralıyla birlikte değerlendirilir. Ayrıntı için BEKRA kapsamında mıyım?
• Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633): Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD), bölgelendirme, ekipman seçimi. Gaz ve buhar için TS EN IEC 60079-10-1, toz için TS EN IEC 60079-10-2, tutuşturucu kaynaklar için TS EN 1127-1.
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG 25.04.2013/28628), EK-III: 23.12.2025 tarihli ve 33116 sayılı Resmî Gazete'deki değişiklikle yenilenmiş periyodik kontrol tabloları.
• Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 12.08.2013/28733) ve kanserojen veya mutajen sınıfındaki maddeler için Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 06.08.2013/28730).
• İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik (RG 27.01.2023/32086): ölçümlerin kim tarafından ve nasıl yapılacağı.
• Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 19.12.2007/26735) ve İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik (RG 18.06.2013/28681).

Tesis Alanına Göre Tehlike ve Hizmet Eşleşmesi

Sektöre Özgü Periyodik Kontrol ve Ölçüm Listesi

EK-III'te aşağıdaki ekipmanlar için azami kontrol süresi 1 yıldır; standart daha kısa süre öngörüyorsa o uygulanır, risk değerlendirmesiyle sıklık artırılabilir.

• Buhar ve kızgın su kazanları, otoklavlar (TS EN 285+A1, TS EN 13060+A1)
• Basınçlı hava ve gaz tankları
• Elektrik ve topraklama tesisatı; kontrol kriterleri arasında TS EN 60079 serisi de bulunduğundan patlayıcı ortamdaki tesisat bu kapsamda yılda bir kontrol edilir
• Havalandırma ve klima tesisatı (projedeki kriterlere uygunluk)
• Yangın söndürme sistemleri ve yangın algılama sistemleri
• Forklift, transpalet ve istif makineleri, depo rafları

Periyodik kontrol hizmetlerinde TS EN ISO/IEC 17020 akreditasyonlu çözüm ortaklarımızla destek olmaktayız.

İş hijyeni ve ortam ölçümleri tarafında bu sektörde en sık gerekenler şunlardır: solvent buharı için ortam VOC ölçümü ve kişisel maruziyet ölçümü, etken madde ve yardımcı madde tozları için toz ölçümü, tablet presi ve öğütücüler çevresinde gürültü maruziyet ölçümü. Ölçüm planının nasıl kurulacağı kimyasal maruziyet ölçüm stratejisi yazımızda. İş hijyeni ölçümlerinde TS EN ISO/IEC 17025 akreditasyonlu ve Bakanlık yeterlik belgeli çözüm ortaklarımızla destek olmaktayız.

Kazalardan Ders: West Pharmaceutical Services, 2003

29 Ocak 2003'te ABD'nin Kuzey Karolina eyaletindeki Kinston'da, şırınga pistonu ve serum seti parçaları üreten West Pharmaceutical Services tesisinde toz patlaması oldu. ABD Kimyasal Güvenlik Kurulu'na (CSB) göre altı çalışan hayatını kaybetti, ikisi itfaiyeci olmak üzere 38 kişi yaralandı ve tesiste iki gün süren bir yangın çıktı.

Tesiste kauçuk şeritlerin yapışmasını önlemek için polietilen tozu ve su karışımı kullanılıyordu. Şeritler kurutulurken havaya karışan ince polietilen tozu, havalandırma emişleriyle üretim alanının üzerindeki asma tavan boşluğuna taşındı. Bakım çalışanlarının ölçtüğü birikim yaklaşık 6 ile 13 mm arasındaydı; CSB'nin atıf yaptığı yangın koduna göre sınır 1/32 inç, yani 1 mm'nin altındaydı. Tutuşturucu kaynak hasar nedeniyle kesin belirlenemedi.

CSB'nin bulduğu kök nedenlerden biri, tesisin malzemeyi tedarikçinin sulu karışım için hazırladığı güvenlik bilgi formuyla değerlendirmesiydi. Toz hâlinin patlama tehlikesini anlatan form dikkate alınmamıştı. Çıkarılacak dersler şunlar: malzemeyi prosesteki gerçek hâline göre değerlendirmek, asma tavan ve kanal içi gibi görünmeyen yüzeyleri temizlik programına almak ve toz tehlikesini çalışanlara açıkça anlatmak. Benzer bir toz patlaması için Imperial Sugar (2008) yazımıza bakabilirsiniz.

Bu Sektörde Nasıl Çalışıyoruz?

İşe güvenlik bilgi formlarını ve madde envanterini proseste kullanıldıkları hâle göre okuyarak başlıyoruz: toz mu, çözelti mi, hangi sıcaklıkta? Bu envanterden hem BEKRA kapsam hesabını hem de PKD'nin madde verilerini türetiyoruz. Temiz oda havalandırmasını bölgelendirme hesabına alırken GMP tasarım verisini değil, sahada doğrulanan debiyi kullanıyoruz. Reaktör hatlarında P&ID güncel değilse P&ID çizimi ve güncellemesi ile başlıyor, HAZOP'u bunun üzerine kuruyoruz. Muayene ve tespitleri sahada F'OPS uygulamamızla kaydediyor, raporu sahada oluşturuyoruz.

Ekiplerimiz Esenler (Tekstilkent) ve Pendik ofislerimizden Türkiye'nin her yerine gider. İl bazındaki hizmetler için İstanbul, Kocaeli ve Tekirdağ patlamadan korunma sayfalarına, eğitim ihtiyacı için parlayıcı ve patlayıcı ortamlarda güvenli çalışma eğitimine bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

• Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (RG 02.03.2019/30702), Ek-1
• Avrupa Parlamentosu ve Konseyi, 2012/18/AB (SEVESO III) Direktifi, Ek I Bölüm 1 ve 2
• Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633)
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG 25.04.2013/28628), EK-III; RG 23.12.2025/33116 değişikliği
• Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 12.08.2013/28733)
• Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 06.08.2013/28730)
• İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik (RG 27.01.2023/32086)
• NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards: Ethyl alcohol
• U.S. Chemical Safety Board, West Pharmaceutical Services nihai rapor basın açıklaması (Eylül 2004)