Gıda, Un ve Yem Tesislerinde Toz Patlaması ve Muayene

Gıda Tesisleri Neden Ayrı Ele Alınmalı?

Un değirmeni, şeker fabrikası, yem tesisi, nişasta ve süt tozu üreticisi ilk bakışta "tehlikeli madde" çağrıştırmaz. Oysa bu tesislerin ana ürünü, havada bulut oluşturduğunda patlayabilen organik bir tozdur. Tahıl silolarında, elevatörlerde, öğütücülerde ve filtrelerde bu bulut her gün oluşur. Asıl yıkımı da çoğu zaman ilk patlama değil, onun havaya kaldırdığı birikmiş tozun yol açtığı ikincil patlama yapar.

Gıda sektöründe tehlike yalnızca tozla sınırlı değildir. Soğuk depolarda ve proses soğutmasında amonyaklı sistemler, pişirme ve sterilizasyon için buhar kazanları, bitkisel yağ ekstraksiyonunda hekzan gibi parlayıcı solventler aynı tesiste bulunabilir. Bu sayfa, bu riskleri tesis alanlarına göre ve hangi yükümlülüğe bağlandığıyla birlikte ele alıyor.

Bu Sektörde Hangi Riskler Öne Çıkıyor?

Silo, Elevatör ve Konveyör

Tahıl kabulü, silo doldurma ve boşaltma sırasında kova elevatörleri ve kapalı konveyörler toz bulutunun en yoğun olduğu yerlerdir. Elevatörde kayan kayış, sıkışan kova, ısınan rulman ya da ürünle gelen metal parça tutuşma kaynağı olabilir. Silo üst galerisi ve hücre altı tünelleri, patlamanın bir yapıdan diğerine yayıldığı yollardır.

Öğütme, Eleme ve Kurutma

Valsli değirmenler, çekiçli değirmenler ve elekler ince toz üretir. Tozun tanesi inceldikçe tutuşması kolaylaşır. Kurutucularda ve şeker kurutma tamburlarında sıcak yüzeyler ve kendiliğinden ısınma ek tutuşma kaynaklarıdır.

Toz Toplama Sistemleri

Torba filtreler ve siklonlar, tesisin en ince tozunu bir arada tutar. Filtre içi çoğu zaman sürekli patlayıcı ortamdır; patlama tahliyesi ve kanal izolasyonu yoksa filtrede başlayan patlama kanallar üzerinden üretim alanına taşınır.

Amonyaklı Soğutma

Amonyak hem toksik hem yanıcıdır. Makine dairesindeki kaçak, havalandırma ve gaz algılama yetersizse çalışanları ve çevreyi etkiler. Valf istasyonları ve ayırıcı kaplar basınçlı ekipmandır.

Buhar Kazanları ve Yağ Ekstraksiyonu

Pişirme, haşlama ve sterilizasyon hatlarını besleyen buhar kazanları basınçlı ekipman riskini taşır. Bitkisel yağ tesislerinde hekzanla ekstraksiyon ise solvent buharı nedeniyle kimya tesisine benzer bir patlayıcı ortam yaratır.

Silo İçine Giriş

Silo temizliği ve tıkanıklık açma sırasında tahıla gömülme, oksijensiz ortam ve fümigasyon gazları ölümcül olabilir. Bu işler kapalı alan prosedürüne bağlanmalıdır; ortak nedenler için kapalı alana giriş kazaları yazımıza bakabilirsiniz.

Hangi Mevzuat ve Standartlar Uygulanır?

Patlayıcı Ortamlar: Toz da Kapsamda

Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633) yalnızca gaz ve buharı değil, yanıcı tozları da kapsar. Silo, filtre ve elevatör içi ile çevresi Bölge 20, 21 veya 22 olarak sınıflandırılır ve patlamadan korunma dokümanında gösterilir. Toz bölgelendirmesi TS EN IEC 60079-10-2'ye göre yapılır. Yanıcı tozlarla ilgili NFPA 652 ile tarım ve gıda tesislerine özgü NFPA 61, yurt dışı uygulamada sıkça başvurulan rehber standartlardır.

Toz Patlama Verisi

Tozun ne kadar şiddetli patladığı K_St değeriyle ifade edilir. İrlanda İş Sağlığı ve Güvenliği Otoritesi'nin (HSA) rehberine göre K_St değeri 200 bar·m/s'ye kadar olan tozlar St 1, 200 ile 300 arası St 2, 300'ün üzeri St 3 sınıfındadır. Patlama tahliye panellerinin boyutlandırılması bu değere ve en yüksek patlama basıncına (P_max) dayanır. Minimum tutuşma enerjisi (MIE) ise statik elektriğin tozu tutuşturup tutuşturamayacağını gösterir ve aynı rehbere göre en ince tane fraksiyonu üzerinden değerlendirilmelidir.

Amonyak ve BEKRA

Susuz amonyak, Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (RG 02.03.2019/30702) Ek-1 Bölüm 2'de adıyla sayılır: alt seviye eşiği 50 ton, üst seviye eşiği 200 tondur. Gıda tesislerinin çoğu bu miktarın altında kalır; ancak büyük soğuk depolarda ve hekzan, LPG gibi başka maddelerin de bulunduğu tesislerde kapsam hesabı yapılmalıdır.

İş Ekipmanları

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III, buhar kazanlarını, basınçlı kapları, kaldırma ekipmanlarını ve konveyörleri periyodik kontrole bağlar. 23.12.2025 tarihli ve 33116 sayılı Resmî Gazete'deki değişiklikle buhar kazanlarının periyodik kontrolü akreditasyon zorunluluğu olan ekipmanlar arasına alındı; uyum tarihi 1 Ocak 2027'dir. Soğutma tesisatı EK-III tablolarında ayrı satır olarak yer almaz; aralık TS EN 378 ve imalatçı bilgisine göre belirlenir.

Toz Maruziyeti

Un ve tahıl tozu solunum yolu için de bir tehlikedir. Tozla Mücadele Yönetmeliği (RG 05.11.2013/28812) toz maruziyetinin değerlendirilmesini ve gerektiğinde ölçülmesini ister.

Tesis Alanına Göre Tehlike ve Hizmet Eşleşmesi

Tesis alanı	Tipik tehlike	İlgili hizmetimiz
Silo, elevatör, galeri	Toz patlaması, yapılar arası yayılma	Toz ve gaz patlaması risk değerlendirmesi, ATEX bölgelendirme
Değirmen ve elek	İnce toz, mekanik kıvılcım, sıcak rulman	Ex-proof ekipman uygunluk değerlendirmesi
Torba filtre ve siklon	Filtre içi patlama, kanal yoluyla yayılma	Patlamadan korunma dokümanı, teknik dosya ve CE/ATEX uygunluğu
Amonyak makine dairesi	Toksik kaçak, basınçlı kap arızası	Soğutma sistemleri kontrolleri, emniyet ventili testleri
Kazan dairesi	Kazan patlaması, buhar hattı arızası	Basınçlı kap ve kazan muayeneleri
Paketleme ve sevkiyat	Toz birikimi, forklift ve konveyör kazaları	Kaldırma ve iletme ekipmanları
Üretim holleri	Un ve tahıl tozu maruziyeti, gürültü	Solunabilir toz maruziyet ölçümü, gürültü maruziyet ölçümü

Gıda Tesisinde Periyodik Kontrol ve Ölçüm Listesi

Buhar kazanları: EK-III'e göre periyodik kontrol ve hidrostatik testler; 1 Ocak 2027'den itibaren akreditasyonlu kuruluş şartı.
Soğutma tesisatı: Amonyak ayırıcıları, sıvı tankları, emniyet ventilleri, gaz dedektörleri ve acil havalandırma.
Basınçlı hava tankları: Pnömatik taşıma ve filtre temizleme sistemleri için kompresör ve hava tankı kontrolleri.
Ex ekipmanlar: Silo ve filtre çevresindeki motor, aydınlatma ve sensörlerin toz bölgesine uygunluğu; TS EN 60079-17'ye göre periyodik muayene.
Kaldırma ve iletme ekipmanları: Konveyörler, elevatörler, forkliftler ve vinçler.
Elektrik ve topraklama: Silo, boru hattı ve filtrelerin topraklama sürekliliği; elektriksel ölçümler.
Raf sistemleri: Ambalajlı ürün depolarında raf statik analizi ve raf kontrolleri.
İş hijyeni ve ortam ölçümleri: Un, şeker ve yem tozları için toz ölçümü, değirmen katlarında gürültü, soğuk depolarda termal konfor ölçümü.

Periyodik kontrol hizmetlerinde TS EN ISO/IEC 17020 akreditasyonlu çözüm ortaklarımızla destek olmaktayız. İş hijyeni ölçümlerinde TS EN ISO/IEC 17025 akreditasyonlu ve Bakanlık yeterlik belgeli çözüm ortaklarımızla destek olmaktayız.

Kazalardan Ders: Blaye Tahıl Silosu, 1997

20 Ağustos 1997'de Fransa'nın Blaye kentinde, 44 betonarme hücreden oluşan ve yaklaşık 37.200 ton buğday kapasiteli bir tahıl silosu patladı. Fransız Ulusal Endüstriyel Çevre ve Riskler Enstitüsü'nün (INERIS) bilirkişi raporuna göre 11 kişi öldü, bir kişi yaralandı. Silonun kuzey elleçleme kulesi neredeyse tamamen yıkıldı, 44 hücreden yalnızca 16'sı büyük ölçüde yerinde kaldı.

Tanık anlatımları ilk patlamayı, kova elevatörlerinin ve merkezi toz emme devresinin (fan, torba filtre, toz odası) bulunduğu kuzey kulenin üst kısmına yerleştirir. Patlama, büyük olasılıkla birikmiş tozu havalandırarak hücre üstü galeriden ilerledi, açık hücrelere girdi ve hücre altı tüneline yayıldı. INERIS, tutuşma kaynağı olarak en olası seçeneğin toz emme devresinde fanda mekanik darbe veya sürtünme ya da toz odasında kendiliğinden ısınma olduğunu belirtti. Silonun patlama tahliye kapakları, yangın dedektörleri ve metal ayırıcıları yoktu.

INERIS'in çıkardığı dersler bugün de geçerlidir: toz emme sisteminin emişini ve fan rulman sıcaklığını izlemek, kıvılcım algılama ve durdurma sistemi kurmak, yapılar arasında izolasyon sağlamak, elleçleme kulelerine ve hücrelere patlama tahliyesi eklemek, üçüncü taraf binaları silodan en az silo yüksekliğinin 1,5 katı uzakta tutmak. Ekipmandaki ilk patlamanın binadaki ikincil patlamaya nasıl dönüştüğünü Imperial Sugar (2008) yazımızda, silo önlemlerini toz patlaması ve silo önlemleri yazımızda ele aldık.

Bu Sektörde Nasıl Çalışıyoruz?

Önce toz verisi: Koruma önlemlerini boyutlandırmak için K_St, P_max, MIE ve toz bulutu ile toz tabakası tutuşma sıcaklıkları gerekir. Literatür değerleri yol gösterir ama ürün, tane boyutu ve nem değiştikçe sonuç değişir. Kritik ekipmanlarda numunenin laboratuvarda test edilmesini öneriyor, test yapılana kadar hangi varsayımla çalıştığımızı raporda açıkça yazıyoruz.
Ekipman zinciri boyunca bakış: Silo, elevatör, filtre ve değirmeni tek tek değil, aralarındaki kanal ve konveyör bağlantılarıyla birlikte değerlendiriyoruz; patlamanın nereden nereye yayılabileceği izolasyon ihtiyacını belirler.
Temizlik bir koruma önlemi olarak yazılır: Kabul edilebilir toz tabakası kalınlığı, temizlik sıklığı ve basınçlı havayla üfleme yasağı PKD'nin parçası olarak tanımlanır.
Toz, soğutma ve kazan tek ziyarette: PKD saha çalışması ile soğutma ve kazan kontrolleri aynı programa alınabilir. Raporları F'OPS uygulamamızla sahada oluşturuyoruz.

Bölgenize göre hizmet için örneğin Konya ve Bursa patlamadan korunma ve ATEX sayfalarımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Un veya şeker gerçekten patlar mı?

Yığın halindeki un veya şeker patlamaz. Ancak ince toz havada uygun konsantrasyonda bulut oluşturur ve bir tutuşma kaynağıyla karşılaşırsa patlar. Tahıl, şeker, nişasta ve süt tozu tesislerinde yaşanan büyük kazalar bunun örnekleridir.

Silomuzda patlama tahliye paneli var; başka önlem gerekir mi?

Tahliye paneli, ekipmanın patlamaya dayanmasını sağlar ama patlamanın bağlı ekipmanlara geçmesini engellemez. Besleme ve boşaltma hatlarında izolasyon, tutuşma kaynaklarının kontrolü ve tahliye yönünün güvenli olması birlikte değerlendirilmelidir.

Amonyaklı soğutma sistemimiz için PKD gerekir mi?

Amonyak yanıcı bir gazdır. Makine dairesindeki kaçak kaynakları ve havalandırma koşullarına göre patlayıcı ortam oluşup oluşmadığı değerlendirilmeli ve sonuç PKD'de gerekçesiyle yer almalıdır. Toksik etkisi için gaz algılama ve acil durum düzenlemeleri ayrıca gerekir.

Toz ölçümü ile toz patlaması değerlendirmesi aynı şey mi?

Hayır. Toz ölçümü çalışanların soluduğu toz miktarını sağlık açısından değerlendirir. Toz patlaması değerlendirmesi ise ekipman içinde ve çevresinde patlayıcı toz bulutu oluşup oluşmadığına ve tutuşma kaynaklarına bakar. İkisi farklı yönetmeliklere dayanır.

Kaynaklar

Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633)
Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (RG 02.03.2019/30702), Ek-1 Bölüm 2; Direktif 2012/18/AB (SEVESO III) Ek I Bölüm 2, susuz amonyak eşiği
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG 25.04.2013/28628); değişiklik RG 23.12.2025/33116; Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İSGGM duyurusu (24.12.2025)
Tozla Mücadele Yönetmeliği (RG 05.11.2013/28812)
INERIS, Explosion of a grain silo, Blaye (Gironde, France), 20 August 1997: summary report (Temmuz 1998)
Health and Safety Authority (İrlanda), ATEX rehberi: toz patlama sınıfları (St), MIE ve MIT
TS EN IEC 60079-10-2; TS EN 378 serisi; NFPA 61; NFPA 652

Teknik kontrol: Emrah Yıldız, Metalurji ve Malzeme Mühendisi