Bursa'da HAZOP Hangi Proseslerde Gerekir?
HAZOP, sürekli veya kesikli bir proseste parametre sapmalarını P&ID üzerinden inceleyen ekip çalışmasıdır; uygulama esası TS EN IEC 61882'dir. Yöntemin ayrıntısı HAZOP analizi sayfamızda. Bu sayfada Bursa'daki tesis tiplerine göre nerelerde işe yaradığını anlatıyoruz.
Otomotiv ve Yan Sanayide Hangi Düğümler İncelenir?
Bursa, Türkiye'deki motorlu kara taşıtlarının yaklaşık yüzde 40'ını üretiyor (2023). Ana sanayinin yanında kentte motorlu kara taşıtı imalatı yapan 943 işyeri bulunuyor. Bu tesislerde HAZOP'un konusu montaj hattı değil, onu besleyen yardımcı proseslerdir.
- Boya mutfağı ve boya besleme: Karıştırma tankları, pompalar ve sirkülasyon hatları. "Akış yok" sapması nozul tıkanmasına, "basınç fazla" sapması hortum ve bağlantı kaçağına gider.
- Solvent geri kazanım ünitesi: Damıtma kazanında sıcaklık ve vakum sapmaları, soğutma suyu kesilmesi, kondenser verim kaybı.
- Kurutma fırınları: Brülör ve egzoz fanı arızasında fırın içinde solvent buharı birikmesi; havalandırma kilitlemesinin yeterliliği.
- Ön işlem ve kaplama banyoları: Kimyasal dozajda "fazla" ve "ters" sapmaları, asit ve baz karışması, banyo ısıtma kontrolü.
Pres, döküm ve dövme hatlarında proses tehlikesi çoğunlukla hidrolik, basınçlı hava ve gaz yakma sistemlerinde toplanır. Bu tür hatlarda tam HAZOP yerine What-If veya FMEA daha verimli olabilir.
Tekstil Boyahanelerinde HAZOP Neye Bakar?
Bursa OSB'lerinde 2021 verisiyle firmaların yüzde 37'si tekstil; Bursa Tekstil Boyahaneleri İhtisas OSB'de 2026 itibarıyla 70'e yakın fabrika çalışıyor. Boyahane prosesleri kesikli olduğu için HAZOP'u reçete adımları üzerinden kurmak gerekir.
- Basınçlı boyama makinelerinde ısıtma ve soğutma adımı: "sıcaklık fazla", "basınç fazla", kapak açılırken basınç kalması
- Merkezi kimyasal dozaj sistemi: yanlış kimyasalın yanlış makineye gitmesi, ağartma kimyasallarıyla asitlerin karışması
- Kızgın yağ ve buhar dağıtımı: sirkülasyon pompası durması, kaçak yağın sıcak yüzeye teması
- Ram ve kurutma makineleri: egzoz fanı arızası, lif ve yağ birikimi
Gemlik ve Kimya Tesislerinde Durum Ne?
Gemlik'te amonyak üreten bir gübre tesisi ve sıvı yük elleçleyen limanlar bulunuyor. Amonyak hatlarında, tank dolum ve boşaltma noktalarında ve gemi ile tank arasındaki transfer hatlarında HAZOP, büyük kaza senaryo setinin kaynağıdır. BEKRA kapsamındaki tesislerde HAZOP çıktısı doğrudan Bursa BEKRA dosyasına girer.
Bursa'daki endüstriyel boya ve kimyasal üreticilerinde reaktör ısıtma-soğutma kontrolü, monomer ve solvent besleme sırası ile vakum ve azot sistemleri tipik düğümlerdir. Ekzotermik reaksiyonlarda kontrolden çıkma senaryosu çıkarsa, koruma katmanlarının yeterliliği LOPA ve SIL çalışmasıyla sınanır.
Bursa'daki Tesiste Çalıştay Nasıl Kurulur?
Çalıştayı tesiste, işletmeyi bilen ekiple yapıyoruz. Otomotiv tedarikçilerinde vardiya sorumlusu ve bakım şefi, boyahanelerde reçete ve kimyasal sorumlusu masada olmalı. Güncel P&ID yoksa önce sahadan çizim çıkarıyoruz; eski çizimle yapılan HAZOP yanıltır. Önerilerin kapanışı için sorumlu ve termin içeren aksiyon listesi teslim ediyoruz.
Bursa'daki diğer hizmetlerimiz için Bursa proses güvenliği ve periyodik muayene sayfasına bakabilirsiniz.
Deprem HAZOP'ta Nasıl Ele Alınır?
Bursa'da deprem, HAZOP'ta "dış etken" olarak her tank sahası ve boru köprüsü düğümünde ayrıca sorulmalı. AFAD'ın Bursa İl Afet Risk Azaltma Planı, kentteki 17 OSB'nin bir kısmının sıvılaşma riski yüksek zeminlerde olduğunu ve depremin tesislerde yangın, patlama ve kimyasal sızıntıyı tetikleyebileceğini belirtiyor.
- Tank ve reaktör ankrajları, esnek bağlantıların yeterliliği
- Elektrik kesildiğinde soğutma, karıştırma ve azot örtüsünün ne kadar süre korunduğu
- Komşu tesisteki bir kaçağın sizin hava emişinize veya kanalizasyonunuza ulaşması
- Acil kapatma vanalarının enerji kesintisinde emniyetli konuma gidip gitmediği
Sık Sorulan Sorular
Otomotiv tedarikçisinin müşterisi HAZOP istiyor; BEKRA kapsamında olmasak da gerekir mi?
Mevzuat zorunluluğu olmayabilir ama yöntem uygundur. Boya, kaplama ve solvent sistemleri için yapılan HAZOP, müşteri denetimlerinde proses risklerinin sistemli incelendiğini gösterir.
Kesikli boyahane prosesinde HAZOP yapılabilir mi?
Evet. Kesikli proseslerde düğümler, reçete adımları ve zaman sırası üzerinden kurulur. TS EN IEC 61882 kesikli prosesler için de uygulama yolu tarif eder.
Yeni boya hattı veya kapasite artışı için ne zaman HAZOP yapılmalı?
Tasarım P&ID'leri netleştiğinde, ekipman siparişinden önce. Değişikliği bu aşamada yapmak, devreye almadan sonra yapmaktan çok daha ucuzdur.
Kaynaklar
- TS EN IEC 61882: Tehlike ve işletilebilirlik çalışmaları (HAZOP çalışmaları), uygulama kılavuzu
- Büyük Kaza Senaryo Dokümanı Tebliği (RG 30.06.2020/31171)
- Bursa Eskişehir Bilecik Kalkınma Ajansı (BEBKA), Otomotiv Sektör Raporu
- Bursa OSB'lerine ilişkin sektör ve istihdam verileri (2021)
- AFAD, Bursa İl Afet Risk Azaltma Planı (İRAP)
Teknik kontrol: M. Abdullah Parlak, Makina Mühendisi