Konya Patlamadan Korunma ve ATEX

Konya'da Patlayıcı Ortam Nerelerde Oluşuyor?

Konya'da patlayıcı ortamın kaynağı çoğu zaman gaz değil, tozdur. İlin gıda sanayisi buğday, şeker ve yem gibi yanıcı tozlar üreten malzemeleri işler; metal sanayisi ise alüminyum talaşı ve taşlama tozu üretir. Boyahaneler, yakıt depoları ve doğal gaz tesisatı ise gaz ve buhar kaynaklı bölgeleri ekler. Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633), patlayıcı ortam oluşabilecek her işyerinde çalışmaya başlamadan önce patlamadan korunma dokümanı hazırlanmasını ister.

Un, Yem ve Şeker Tesislerinde Yanıcı Toz

Un, Konya gıda imalatının yüzde 12'sini oluşturur (Konya Yatırım Ortamı); il ayrıca şeker ve yem fabrikalarına ev sahipliği yapar. Bu tesislerde bölgelendirmenin ağırlığı ekipmanın içindedir:

• Silolar ve bunkerler: Dolum sırasında iç hacimde sürekli veya sık toz bulutu oluşur; silo içi genellikle en ağır bölge sınıfına girer.
• Kova elevatörleri ve zincirli konveyörler: Bant kayması, rulman ısınması ve yabancı metal parçası tutuşturucu kaynaktır. Kayma ve hız sensörleri, bant hizalama ve metal ayırıcılar önlem listesinde yer alır.
• Öğütme ve eleme: Değirmen valsleri, eleklerin içi ve aspirasyon hatları.
• Toz toplama filtreleri ve siklonlar: Filtre içi tozla doludur; patlama tahliye paneli, izolasyon vanası ve tahliye yönü birlikte değerlendirilir.
• Şeker kurutma, pudra şekeri öğütme ve paketleme: Şeker tozu hem havada asılı bulut hem de yüzeyde birikmiş tabaka olarak tehlikelidir.

Yüzeylerde biriken toz tabakası, ilk patlamanın sarsıntısıyla havalanıp ikincil ve çok daha büyük bir patlamaya dönüşebilir. ABD Kimyasal Güvenlik Kurulu (CSB), 2008'de Imperial Sugar rafinerisinde 14 çalışanın hayatını kaybettiği şeker tozu patlamasında yıkımın büyük kısmının bu ikincil patlamalardan kaynaklandığını raporladı. Bu yüzden Konya'daki gıda tesislerinde bölgelendirmeyi temizlik sıklığından ayrı düşünmüyoruz: hangi alanın hangi aralıkla temizleneceği dokümanın parçası olur. Önlemlerin ayrıntısı toz patlaması: silo ve toz toplama sistemleri yazısında; sektör özeti gıda, un ve yem tesisleri sayfasında.

Döküm ve Metal İşlemede Alüminyum Tozu

Konya İl Çevre Durum Raporu'na göre ilde metal döküm alanında yaklaşık 450 firma faaliyet gösteriyor; makine ve metal ürünleri ise sanayi sicilindeki firmaların üçte birinden fazlasını oluşturuyor (2022). Bu tesislerde patlamadan korunmanın başlıca konuları şunlardır:

• Alüminyum ve magnezyum tozu: Taşlama, polisaj, çapak alma ve kumlama sırasında oluşan ince toz, kuru tip toz toplayıcılarda birikir. Bu tozların patlama şiddeti yüksektir ve bazıları suyla tepkimeye girerek hidrojen açığa çıkarır; bu nedenle toplayıcı tipi ve söndürme yöntemi tozun cinsine göre seçilir.
• Talaş: Talaşlı imalatta iri talaş genellikle patlayıcı toz bulutu oluşturmaz; ancak ince talaş ve talaş kırma, presleme ünitelerinde oluşan toz ayrıca değerlendirilir.
• Ocaklar ve brülörler: Ergitme ocaklarının doğal gaz hatları, basınç düşürme ve ölçüm istasyonları gaz kaynaklı bölgelerdir.

Döküm ocağında erimiş metalin nemli hurda veya suyla temasıyla oluşan ani buhar patlaması ayrı bir tehlikedir. Bu olay patlayıcı ortam kaynaklı değildir ve bölgelendirmeyle çözülmez; hurda kurutma, ocak soğutma suyu izleme ve çalışma talimatlarıyla yönetilir. Dokümanda bu ayrımı açıkça yapıyoruz. Ayrıntı için metal ve otomotiv tesisleri sayfasına bakabilirsiniz.

Tarım Makinesi ve Treyler Boyahaneleri

Konya, yatırım tanıtımlarında tarım alet ve makinelerinde pazar lideri olarak anılır; Konya OSB'nin sektör tanımında treyler üretimi de yer alır. Büyük parçaların boyandığı bu tesislerde:

• Yaş boya kabinleri ve karışım odaları: Solvent buharı. Bölge sınırı havalandırma debisine bağlıdır; fan durduğunda tabanca ve konveyörün durdurulduğu kilitleme (interlock) mantığı dokümanda yazılı olmalıdır.
• Toz boya kabinleri: Toz boya da yanıcı tozdur. Geri kazanım siklonu ve filtre ünitesi iç hacmi bölgelendirilir.
• Kurutma ve fırınlama: Fırına giren parçadaki solvent kalıntısı ve fırın brülörü.

Boya ve solvent kullanan tesisler için genel çerçeve boya ve solvent tesisleri sayfasındadır.

LPG, Akaryakıt ve Doğal Gaz

Tarım ağırlıklı bir ilde akaryakıt depoları, LPG tüp dolum tesisleri ve işletmelerin kendi yakıt tankları yaygındır. LPG havadan ağırdır; sızıntıda kanal, rögar ve çukurlarda birikir. Bu yüzden zemin seviyesindeki bölge sınırlarını geniş çiziyor ve drenaj ile kablo kanallarını ayrıca inceliyoruz. Fabrikalardaki doğal gaz basınç düşürme ve ölçüm istasyonları ile kazan dairesi gaz hatları da dokümana girer.

Dokümanı Nasıl Hazırlıyoruz?

Patlayıcı ortam oluşma ihtimalini ve tutuşturucu kaynakları TS EN 1127-1'e göre değerlendiriyor, bölgelendirmeyi gaz ve buhar için TS EN IEC 60079-10-1, toz için TS EN IEC 60079-10-2 hesaplarına dayandırıyoruz. Tozun yanıcılık parametreleri bilinmiyorsa toz ve gaz patlaması risk değerlendirmesi kapsamında numune analizi planlıyoruz. Sahada bölgelerdeki elektrikli ve mekanik ekipmanın uygunluğunu tek tek kontrol ediyoruz; bu adım için Ex-proof ekipman uygunluk değerlendirmesi sayfasına bakabilirsiniz. Dokümanın içeriği patlamadan korunma dokümanı, çizim yöntemi ATEX bölgelendirme sayfasındadır.

Ekiplerimiz Konya'da Nasıl Çalışıyor?

Konya'da yerel ofisimiz yok; ekiplerimiz İstanbul Esenler (Tekstilkent) ve Pendik'teki ofislerimizden tesise gider. Yerleşim planı, proses akışı ve malzeme listesiyle ön çalışmayı uzaktan yapıyor, sahada silo, elevatör, filtre ve boya kabinlerini çalışırken görüyoruz. Saha verilerini ve ekipman kayıtlarını F'OPS uygulamasıyla kaydediyoruz. Ex ekipmanların sonraki muayenesi Konya periyodik muayene sayfasında; ildeki diğer hizmetler Konya proses güvenliği ve periyodik muayene sayfasında.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

• Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633)
• TS EN 1127-1; TS EN IEC 60079-10-1 ve TS EN IEC 60079-10-2 tehlikeli bölge sınıflandırması
• Konya Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü, Konya 2022 Yılı İl Çevre Durum Raporu (2023)
• Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Konya İl Müdürlüğü, Konya İl Sanayi Durum Raporu 2019
• Konya Yatırım Destek Ofisi / Mevlana Kalkınma Ajansı, Konya Yatırım Ortamı sunumu
• U.S. Chemical Safety Board (CSB), Imperial Sugar Company Dust Explosion and Fire, inceleme raporu (2009)