İstanbul'da HAZOP En Çok Hangi Proseslerde Gerekir?
HAZOP, P&ID'ler üzerinde her hat ve ekipman için "akış yok", "basınç fazla", "ters akış" gibi sapmaları tek tek tartışan bir ekip çalışmasıdır. Yöntem TS EN IEC 61882 (IEC 61882) standardına dayanır; ayrıntısı HAZOP analizi sayfamızda. İstanbul'da çalıştay masasına gelen prosesler bölgeye göre belirgin biçimde ayrışır.
Tuzla'daki Kimya ve Boya Tesislerinde Hangi Düğümler Öne Çıkar?
Tuzla Kimya Sanayicileri OSB ve Birlik OSB'de en kritik düğümler kesikli (batch) reaktörler, solvent tankları ve dolum-ambalajlama hatlarıdır.
Tuzla Kimya Sanayicileri OSB 1986'da kimyacıların kooperatifi olarak kuruldu; Birlik OSB'de boya ağırlıklı kimya üretimi var. Bu tip tesislerde HAZOP çalışma kâğıtlarında en sık şu sapmalar konuşulur:
- Sıcaklık fazla: Reçine veya polimerleşme reaksiyonunda soğutma suyu kaybı, ısıl kaçak ve reaktör emniyet ventilinin yeterliliği.
- Kompozisyon farklı: Yanlış hammaddenin yanlış tanka basılması; aynı pompa ve hortumun birden çok ürün için kullanılması.
- Seviye fazla: Tanker boşaltırken solvent tankının taşması, taşma alarmının bağımsız olup olmadığı.
- Başka (bakım, temizlik): Reaktör içi temizlikte solvent buharı ve kapalı alan girişi; ürün değişiminde yıkama.
Kesikli proseslerde sürekli tesislerden farklı olarak reçete adımları da düğüm gibi ele alınır: şarj, ısıtma, bekletme, soğutma, boşaltma. Her adımda farklı bir tasarım amacı ve farklı bir sapma seti vardır.
Ambarlı'daki Akaryakıt Terminallerinde HAZOP Neye Bakar?
Ambarlı ve Haramidere'deki depolama ve dolum tesislerinde HAZOP'un odağı ürün kabulü, tank doldurma ve tanker dolum adalarıdır.
Bölgedeki depolama tesislerinde benzin, motorin ve havacılık yakıtı tutulur. Tipik düğümler:
- Gemi, boru hattı veya tankerle gelen ürünün tanka alınması: ters akış, hat basıncının hortum veya flanş sınırını aşması, vanaların yanlış sırada açılması.
- Tank doldurma: taşma, seviye ölçerin arızası, yüzer tavanlı tanklarda tavanın takılması.
- Tanker dolum adası: aşırı dolum, statik elektrik, araç hareketinin dolum sırasında engellenmemesi.
- Ürün değişimi: havacılık yakıtı ile diğer ürünlerin karışması (kompozisyon farklı).
Taşma ve aşırı dolum senaryoları çoğunlukla LOPA ve SIL çalışmasına aktarılır; çünkü bağımsız taşma korumasının güvenilirliği ancak orada sayısal olarak ortaya çıkar.
Arıtma ve Biyogaz Ünitelerinde HAZOP Gerekir mi?
Gerekir; 2025'te Tuzla'da yaşanan olay, yardımcı ünitelerin de proses gibi incelenmesi gerektiğini gösteriyor.
İstanbul Deri OSB'de merkezi atıksu arıtma tesisi, arıtma çamuru ve deri atıklarından biyogaz elde eden bir çürütme tesisi bulunuyor. 24 Nisan 2025'te bu arıtma tesisindeki çamur silosunda patlama oldu ve 5 kişi yaralandı. Olayın nedeni haberin yayımlandığı tarihte belirlenmemişti; ancak benzer ünitelerde HAZOP'ta şu sapmalara bakılır:
- Silo ve çürütücüde gaz birikmesi (havalandırma yok, basınç fazla)
- Biyogaz hattında hava girişi ve patlayıcı karışım oluşumu (kompozisyon farklı)
- Çamur besleme veya boşaltmanın durması (akış yok) ve beklenmeyen reaksiyon
İkitelli ve Biyoteknoloji Tesislerinde Ne Değişir?
İkitelli'de küçük ölçekli kaplama ve döküm prosesleri, Tuzla'daki Biyoteknoloji İhtisas OSB'de ise steril üretim prosesleri HAZOP'un konusu olur.
İkitelli OSB'de galvanoteknik ve cila-nikel kooperatifleri bulunur. Kaplama banyolarında asit ve kimyasal dozajı, banyo ısıtıcısının susuz çalışması ve uyumsuz kimyasalların aynı atık hattına verilmesi tipik düğüm konularıdır. Küçük tesislerde P&ID çoğu zaman yoktur; HAZOP'tan önce P&ID çizimi yapılır.
Biyoteknoloji Vadisi kapsamında Tuzla'da kurulan Biyoteknoloji İhtisas OSB'deki yatırımlar için HAZOP'un tasarım aşamasında yapılması en az maliyetli yoldur. Fermantasyon, buharla sterilizasyon ve yerinde temizlik (CIP) hatları bu tesislerde ilk incelenecek düğümlerdir.
Çalıştaylar Nasıl Planlanıyor?
Çalıştaylar tesisin kendi toplantı odasında, sahayı bilen işletme ve bakım personeliyle yapılır.
Tuzla ve Anadolu yakasındaki tesisler için Pendik şubemizden, İkitelli, Beylikdüzü ve Ambarlı için Esenler Tekstilkent'teki merkez ofisimizden çalışıyoruz. Çalıştay öncesinde sahada P&ID'lerin doğrulamasını yapıyor, düğüm listesini işletmeyle birlikte kesinleştiriyoruz. Bulgular BEKRA kapsamındaki tesislerde doğrudan senaryo setine aktarılır; ayrıntı için İstanbul BEKRA / SEVESO danışmanlığı ve il genel bakışı için İstanbul proses güvenliği ve muayene sayfalarına bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Tuzla'da kesikli üretim yapan bir boya tesisiyiz; HAZOP her ürün için ayrı mı yapılır?
Hayır. Ürünler reçete adımlarına göre gruplanır ve en ağır koşulu temsil eden reçeteler üzerinden çalışılır. Yeni bir ürün farklı bir reaksiyon veya madde getiriyorsa değişiklik yönetimiyle ek inceleme yapılır.
Ambarlı'daki terminalimizde ürün kabulü ve tank sahası aynı HAZOP'ta mı ele alınır?
Genellikle evet; transfer zinciri ürün kabulünden tanka, tanktan dolum adasına kadar tek bir akış olarak düğümlenir. Sınırlar ve sorumluluklar farklı işletmecilere aitse ara yüz düğümleri ayrıca tanımlanır.
İkitelli'deki küçük kaplama atölyemiz için HAZOP gerekli mi?
Her atölye için zorunlu değildir; BEKRA kapsamında değilseniz daha basit bir yöntem (What-If veya kontrol listesi) yeterli olabilir. Seçimi madde miktarı ve proses karmaşıklığına göre yapıyoruz; seçenekler için HAZID, What-If ve FMEA sayfasına bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- TS EN IEC 61882 / IEC 61882: Tehlike ve işletilebilirlik çalışmaları uygulama kılavuzu
- İstanbul Tuzla Kimya Sanayicileri OSB, Tarihçe
- İstanbul Deri OSB, Arıtma hizmetleri sayfası
- İkitelli OSB, Kooperatifler listesi
- Anadolu Ajansı, Tuzla Deri OSB'deki depolama tankında patlama haberi (24.04.2025)
- Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu kararına ilişkin Ambarlı Dolum Tesisleri haberi (10.07.2015)
Teknik kontrol: M. Abdullah Parlak, Makina Mühendisi