Gaziantep HAZOP Analizi

Gaziantep'te HAZOP Hangi Proseslerde Gerekir?

HAZOP genellikle rafineri ve kimya tesisleriyle anılır. Gaziantep'te ise yöntemin en çok işe yaradığı yer, halı, iplik, ambalaj ve gıda fabrikalarının ortak altyapısıdır: ısı taşıyan yağ devreleri, buhar kazanları, ekstrüderler ve solventli kurutma fırınları. Bu sistemler her fabrikada vardır, çoğu zaman "yardımcı tesis" sayılır ve risk değerlendirmesinde ayrıntılı incelenmez.

Gaziantep OSB Başkanı Ocak 2025'te bölgenin Türkiye'deki sanayi elektriğinin yüzde 5'ini kullandığını açıkladı. Bu enerji yoğunluğu, ildeki ısıl proseslerin ve döner ekipmanın ölçeğini de gösterir. HAZOP burada, kılavuz kelimelerle bu sistemlerdeki sapmaları sistematik olarak taramamızı sağlar.

Kızgın Yağ Sistemlerinde Hangi Sapmalara Bakıyoruz?

Halı apre ve lateks kurutma, ram makineleri, laminasyon ve film hatlarında ısı çoğunlukla kızgın yağ (ısı transfer yağı) ile taşınır. Bu devrelerde HAZOP düğümlerini ısıtıcı, dağıtım hattı, tüketici ve genleşme tankı olarak ayırıyoruz.

• "Akış az" veya "akış yok": Pompa durduğunda ya da filtre tıkandığında ısıtıcı borularındaki yağ aşırı ısınır, bozunur ve borunun iç yüzeyinde kok oluşturur. Akış anahtarı ile brülör arasındaki kilitleme ve bunun test kaydı sorgulanır.
• "Sıcaklık fazla": Yağın parlama ve kendiliğinden tutuşma sıcaklıklarına göre işletme sıcaklığı ne kadar yakın? Bir flanştan sızan sıcak yağ, sis halinde yayılırsa kolayca tutuşabilir.
• "Seviye az" (genleşme tankı): Kaçak veya hava alma hatası pompa kavitasyonuna ve akış kaybına yol açar.
• "Kompozisyon farklı": Devreye su girmesi; ısınınca ani buharlaşma ve basınç artışı.
• Yalıtım: Yağ emmiş yalıtım malzemesi, yağın tutuşma sıcaklığının altında da yanmaya başlayabilir. Sızıntı noktalarının çevresindeki yalıtım ayrıca incelenir.

Buhar Kazanları Neden Ayrı Düğüm Olmalı?

Bulgur pişirme, makarna kurutma, boyahane ve ısıtma için kullanılan buhar kazanları ilde çok yaygındır. 17 Mayıs 2025'te Gaziantep 2. OSB'deki bir halı fabrikasında doğal gazlı buhar kazanının patladığı ve işçilerin yaralandığı basına yansıdı; patlamanın nedeni haberlerin yayımlandığı sırada belirlenmemişti. Nedenden bağımsız olarak bu olay, kazan dairesinin HAZOP'ta "yardımcı tesis" diye atlanmaması gerektiğini hatırlatır.

• "Seviye az": düşük su seviyesi kesmesinin bağımsızlığı, iki ayrı seviye elemanı olup olmadığı
• "Basınç fazla": emniyet ventilinin kapasitesi, ayar değeri ve son test tarihi
• "Yanlış sıra": brülör ön süpürme (purge) adımı ve alev sönmesi sonrası yeniden ateşleme
• Besi suyu kalitesi ve blöf: korozyon ile kireçlenmenin yol açtığı yerel aşırı ısınma

Koruma katmanlarının yeterliliğini gerekirse LOPA ile sayısal olarak değerlendiriyoruz. Ventil tarafındaki sık hatalar için emniyet ventilleri yazımıza bakabilirsiniz.

Ekstrüzyon, Baskı ve Kimya Hatlarında HAZOP

• Polipropilen iplik ve film ekstrüzyonu: Kalıp veya elek tıkandığında "basınç fazla"; ısıtıcı bölgelerinde "sıcaklık fazla" ve polimer bozunması; eriyik pompası durduğunda ekstrüderin davranışı. Basınç kesmeleri ve patlama diskleri koruma olarak sayılıyorsa test kayıtları istenir.
• Solventli baskı ve laminasyon: Kurutma fırınında egzoz fanı durduğunda solvent derişimi alt patlama sınırına yaklaşır. "Akış yok" sapması, fan ile hat hızı ve ısıtıcı arasındaki kilitlemeyi sorgular. Bu noktada çalışma patlamadan korunma ile birleşir.
• Kesikli kimya üretimi: Yapıştırıcı, reçine ve tekstil yardımcı kimyasalı üretiminde reçete sırası, ekzotermik tepkimede soğutma kaybı ve ürün değişiminde kalıntı.
• Gıda: Un ve bulgur fabrikalarında pnömatik taşıma ve silo dolumunda "akış fazla" ve "yanlış yön"; makarna kurutmada sıcaklık ve nem kontrolü.

Daha basit proseslerde veya yeni yatırımın ön tasarımında tam HAZOP yerine HAZID veya What-if çalışmasını öneriyoruz. Gaziantep'te yatırım aşamasındaki ayakkabı ihtisas OSB'si ve 6. OSB gibi yeni alanlarda bu ön çalışma, tasarım değişikliklerinin henüz ucuz olduğu dönemde yapılmalıdır.

6 Şubat 2023 Depremi HAZOP'a Ne Ekler?

Deprem kılavuz kelimeyle üretilen bir sapma değildir; birçok sapmanın ortak nedenidir. Medyascope'un TMMOB verilerine dayanan haberine göre Gaziantep'te incelenen 1.182 sanayi işletmesinin 5'i yıkıldı, 16'sı ağır hasar gördü. Gaziantep OSB yönetimi ise bölgedeki fabrikaların hasarsız atlattığını açıkladı. Bina ayakta kalsa bile proses tarafında şu sorular önemlidir:

• Elektrik kesildiğinde kızgın yağ pompası durursa ısıtıcıdaki yağ ne olur; yedek güç veya doğal sirkülasyon var mı?
• Kazan ve brülörün gaz beslemesi sarsıntıda otomatik kesiliyor mu?
• Boru askıları ve esnek bağlantılar, kazan ile hat arasındaki göreli hareketi taşıyabiliyor mu?
• Yangın suyu ve hidrofor sistemi, diğer yardımcı hizmetlerle aynı anda devre dışı kalabilir mi?

Ekiplerimiz Gaziantep'te Nasıl Çalışıyor?

HAZOP'u TS EN IEC 61882 (IEC 61882) uygulama kılavuzuna göre yürütüyoruz. Ekiplerimiz İstanbul Esenler (Tekstilkent) ve Pendik'teki ofislerimizden Gaziantep'teki tesise gider; çalıştaylar tesisinizde, üretim ve bakım ekibinizin katılımıyla yapılır. Başlamadan önce P&ID'lerin sahayla uyuştuğunu yerinde kontrol ederiz. Kızgın yağ ve buhar devrelerinde çoğu zaman güncel çizim bulunmaz; bu durumda önce P&ID çizimi yapılır. Çalıştaya hazırlık için HAZOP çalıştayına hazırlık yazımıza, yöntemin genel anlatımı için HAZOP analizi sayfasına, ildeki diğer hizmetler için Gaziantep proses güvenliği ve periyodik muayene sayfasına bakabilirsiniz. Ekibinizin çalıştaya hazır gelmesi için PRSES eğitimleri de veriyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

• TS EN IEC 61882 / IEC 61882 Tehlike ve işletilebilirlik çalışmaları (HAZOP) uygulama kılavuzu
• Gaziantep OSB Başkanı Cengiz Şimşek açıklaması, Ekonomi Gazetesi ve Yeni Birlik Gazetesi (Ocak 2025)
• Politikam ve soL Haber, Gaziantep 2. OSB'de halı fabrikasında kazan patlaması haberleri (17 Mayıs 2025)
• Ekonomi Gazetesi, Gaziantep Ayakkabı, Terlik ve Yan Sanayi İhtisas OSB arsa kurası haberi (13 Ocak 2026)
• Ekonomist, Gaziantep OSB'de fabrikalar yeniden üretime başladı (13 Şubat 2023)
• Medyascope, Depremin ardından: Gaziantep (6 Şubat 2024)