İzmir HAZOP Analizi

İzmir'de HAZOP Hangi Tesislerde Öne Çıkıyor?

İzmir'de HAZOP ihtiyacının ağırlık merkezi Aliağa'dır. Tüpraş İzmir Rafinerisi, STAR Rafinerisi ve Petkim petrokimya kompleksi yan yana çalışır; LPG ve LNG tesisleri ile kimya OSB'si de aynı yarımadadadır. Bu tesislerin bir kısmı BEKRA kapsamındadır ve senaryo dokümanı ile güvenlik raporu kabul görmüş bir tehlike tanımlama yöntemine dayanmak zorundadır. Sürekli proseslerde bu yöntem çoğunlukla HAZOP'tur.

İlin diğer ucunda, Çiğli'deki Atatürk OSB ve Kemalpaşa OSB'deki kimya, plastik ve gıda tesislerinde ise kesikli üretim, reçete değişimi ve kimyasal dozajı öne çıkar. Aynı yöntem, bu iki grupta farklı düğümlere ve farklı sapmalara odaklanır.

Rafineri Fırınlarında Hangi Sapmalara Bakıyoruz?

25 Kasım 2024 akşamı Tüpraş İzmir Rafinerisi'nde ham petrol ünitelerinden birinde yangın çıktı; basına yansıyan bilgilere göre olay ünitenin fırınında yaşandı. Şirket açıklamasına göre ünite durduruldu, yangın söndürüldü, diğer üniteler çalışmaya devam etti ve etkilenen çalışan olmadı. Olayın nedeni kamuya açıklanmadığı için burada yorum yapmıyoruz. Ancak olay, ateşlemeli ısıtıcıların HAZOP'ta ayrı bir düğüm olarak ele alınması gerektiğini hatırlatıyor.

• Yakıt tarafı: "Basınç fazla" ve "basınç az" sapmalarında brülör alevinin kararlılığı; alev söndüğünde yakıtın kesilip kesilmediği.
• Proses tarafı: "Akış az" veya "akış yok" sapmasında fırın borularında aşırı ısınma, kok oluşumu ve boru yırtılması; geçiş başına akış ölçümü ve düşük akış kesmesi.
• Devreye alma: Yeniden ateşlemeden önce ocak süpürme (purge) adımının atlanması; burada çalışma prosedür HAZOP'una döner.
• Brülör yönetim sistemi: Fırın emniyet fonksiyonlarının gerekli güvenilirlik seviyesini SIL / LOPA analizi ile ayrıca belirliyoruz.

Tesisler Arası Hatlar Neden Ayrı Düğümdür?

STAR Rafinerisi Ekim 2018'de açıldığında temel hedeflerinden biri Petkim'in ihtiyaç duyduğu naftayı sağlamaktı. Aliağa'da bu tür entegrasyonlar, bir tesisin çıkışının komşu tesisin girdisi olması demektir. HAZOP bu noktada tesis sınırında bitmemelidir.

• "Akış yok" ve "ters akış": Besleyen tesiste ani duruş olduğunda alıcı tesisin tank ve pompaları ne olur; geri akışı hangi vana engeller?
• "Kompozisyon farklı": Ürün spesifikasyon dışına çıktığında alıcı tesis bunu nereden ve ne kadar sürede anlar?
• Haberleşme: İki ayrı kontrol odası arasında alarm ve duruş bilgisinin nasıl paylaşıldığı.
• Yardımcı hizmetler: Buhar, azot, soğutma suyu ve elektrik ortak kullanılıyorsa bunların kaybı her iki tesiste aynı anda sapma üretir.

Sınır düğümlerinde her iki tarafın P&ID'leri ve kontrol mantığı masada olmadan çalışma yapmıyoruz.

İskele Yükleme İşlemleri Nasıl İncelenir?

1 Temmuz 2019'da Petkim Limanı'nda yükleme için bağlantısı yapılan bir LPG tankerinde patlama ve yangın çıktı; bir kişi öldü, 15 kişi hastaneye kaldırıldı. İlk açıklamalarda neden belirlenemedi. Aliağa'daki iskelelerde gemi ile kara arasındaki bağlantı, ayırma ve hat boşaltma işlemleri adım adım yürüyen işlerdir; bu yüzden klasik HAZOP'un yanında prosedür HAZOP'u gerektirir.

• "Önce/sonra" ve "atlandı" kılavuz kelimeleriyle bağlantı öncesi sızdırmazlık testi, inert gazla süpürme ve topraklama adımları
• Gemi pompası basıncı ile kara tarafı hattın tasarım basıncı; acil kapatmada dalga basıncı (surge)
• Acil ayırma bağlantısı ve buhar dönüş hattının çalışma koşulları
• Yükleme sırasında tankta "seviye fazla" sapması ve bağımsız yüksek seviye kesmesi

Bu adımların patlayıcı ortam boyutunu İzmir patlamadan korunma ve ATEX sayfasında anlattık.

OSB'lerdeki Kimya Tesislerinde HAZOP Nasıl Farklılaşıyor?

Atatürk OSB'de kimya, plastik ve enerji; Kemalpaşa OSB'de kimya ve gıda tesisleri birlikte çalışır. Çok ürünlü, kesikli üretimde HAZOP'un odağı reçete ve sıralamadır.

• Hammadde ekleme sırasında "yanlış sıra" ve "fazla miktar" sapmaları
• Ekzotermik tepkimelerde soğutma kaybı ve kaçak tepkime
• Reaktör boşaltma ve temizlikte solvent buharı
• Gıda tesislerinde amonyaklı soğutma sistemlerinde kompresör, ayırıcı ve vana grupları

Basit proseslerde veya yatırımın ön tasarım aşamasında tam HAZOP yerine HAZID veya What-if çalışmasını öneriyoruz. Çalıştaya hazırlık için HAZOP çalıştayına hazırlık yazısına bakabilirsiniz.

Genişleme ve Değişikliklerde HAZOP Ne Zaman Tekrarlanır?

Aliağa'daki tesisler durağan değildir. STAR Rafinerisi 2018'de devreye girerek Petkim'le yeni bir besleme bağlantısı kurdu; Global Energy Monitor kayıtlarına göre bölgedeki bir ark ocaklı çelik tesisinin ikinci ocağı 2024'te çalışmaya başladı. Bu tür genişlemelerde mevcut HAZOP'un yalnızca yeni üniteyi kapsayacak şekilde eklenmesi çoğu zaman yetmez; yeni ünitenin mevcut yardımcı hizmetlere, flare sistemine ve kontrol odasına etkisi de incelenmelidir.

Küçük değişikliklerde bile, örneğin bir pompanın değişmesi, bir vananın yerinin kaydırılması veya bir hammaddenin farklı tedarikçiden alınması, değişiklik yönetimi (MOC) sürecinde kısa bir HAZOP veya What-if oturumu öneriyoruz. Konuyu değişiklik yönetimi ve LOPA ve SIL yazılarında ayrıntılı anlattık.

Ekiplerimiz İzmir'de Nasıl Çalışıyor?

HAZOP'u TS EN IEC 61882 (IEC 61882) uygulama kılavuzuna göre yürütüyoruz. İzmir'de yerel ofisimiz yok; ekiplerimiz İstanbul Esenler (Tekstilkent) ve Pendik'teki ofislerimizden gelir ve çalıştaylar tesisinizde yapılır. Çalıştaydan önce P&ID'lerin sahayla uyuştuğunu yerinde kontrol ediyoruz; uyuşmuyorsa önce P&ID güncellemesi gerekir. HAZOP'ta kritik çıkan emniyet ventili, basınçlı kap ve Ex ekipmanı İzmir periyodik muayene programına doğrudan bağlıyoruz. Yöntemin genel anlatımı için HAZOP analizi, sektör konuları için kimya ve petrokimya tesisleri, ildeki diğer hizmetler için İzmir proses güvenliği ve periyodik muayene sayfalarına bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

• TS EN IEC 61882 / IEC 61882 Tehlike ve işletilebilirlik çalışmaları (HAZOP) uygulama kılavuzu
• Büyük Kaza Senaryo Dokümanı Tebliği (RG 30.06.2020/31171)
• soL Haber, Tüpraş İzmir Rafinerisi'nde yangın haberi ve şirket açıklaması (25 Kasım 2024)
• NTV, STAR Rafinerisi açılış haberi (19 Ekim 2018)
• Deniz Haber, Petkim Limanı'nda LPG tankerinde patlama (2 Temmuz 2019)
• İAOSB'den İzmir sanayisine güçlü katkı (Ege Hakimiyet, 16 Haziran 2026)
• Capital, Kemalpaşa OSB dosyası (Temmuz 2015)
• Global Energy Monitor, Global Iron and Steel Tracker: Aliağa elektrik ark ocaklı çelik tesisi kaydı