Adana HAZOP Analizi

Adana'da HAZOP Hangi Tesislerde Öne Çıkıyor?

Adana'daki HAZOP ihtiyacı dört tip tesiste toplanır: Ceyhan kıyısındaki ham petrol terminalleri, Seyhan'daki polyester ve planlanan PTA tesisi gibi sürekli kimya prosesleri, Ceyhan'daki gübre üretimi ve hububat ile yağlı tohum işleyen gıda tesisleri. Adana Sanayi Odası'nın 2025 faaliyet raporuna göre ilin ihracatında kimyevi maddeler 607,4 milyon dolarla ilk, hububat, bakliyat ve mamulleri 364,9 milyon dolarla üçüncü sırada. Bu tesislerin sapma tipleri birbirinden çok farklı olduğu için hazır bir kontrol listesiyle değil, prosese göre seçilmiş düğümlerle çalışıyoruz.

Ham Petrol Terminallerinde Hangi Düğümlere Bakıyoruz?

Ceyhan'daki BTC terminali, boru hattından gelen ham petrolü yedi adet 1 milyon varillik yüzer tavanlı tankta toplar ve 2,6 kilometrelik iskele üzerinden iki yanaşma yerinde, her biri 300 bin DWT'ye kadar tankerlere yükler. Terminal genellikle günde yaklaşık 1 milyon varil ham petrol elleçler. Bu ölçekte bir terminali HAZOP'ta şu düğümlere ayırıyoruz:

• Boru hattı girişi ve tank dolumu: "Akış fazla" ve "seviye fazla" sapmalarında taşma, bağımsız yüksek seviye kesmesi, tanklar arası yanlış yönlendirme. Boru hattı akışı kolayca durdurulamadığından, tank değişimi sırasında vananın yanlış sırayla kapanması basınç yükselmesine yol açabilir.
• Yüzer tavan: Tavan drenajının tıkanması veya yağmur suyunun birikmesiyle tavanın batması; tavan contası çevresinde buhar ve yangın.
• İskele hattı: 2,6 kilometrelik hatta hızlı vana kapanmasının oluşturduğu dalga basıncı (surge); "basınç fazla" sapmasında hangi vananın, hangi hızla kapandığı ve hattın tasarım basıncı.
• Yükleme kolları ve gemi arayüzü: Acil ayırma bağlantısı, kolun çalışma zarfı dışına çıkması, gemi ve kara arasında haberleşme kaybı.
• Yardımcı hizmetler: Elektrik, enstrüman havası ve yangın suyu ayrı düğüm olarak.

Deprem gibi ortak nedenli senaryolarda koruma katmanlarının bağımsızlığını LOPA ile ayrıca sorguluyoruz.

2023 Depremi HAZOP'a Hangi Soruları Ekledi?

6 Şubat 2023'te Ceyhan'daki ham petrol terminali enerjisiz kaldı ve durduruldu. Türkiye Gazetesi'nin 12 Şubat 2023 tarihli haberine göre üst geçitlerden biri hasar gördü ve petrol sızıntısı oldu; yüklemeler onarımın ardından yeniden başladı. BOTAŞ, Kerkük-Ceyhan hattında kontrollerin 42 saat içinde tamamlandığını ve pompalamanın yeniden başladığını açıkladı. Bu olaylar HAZOP'ta iki konuyu öne çıkarır:

• Enerji kaybında emniyetli konum: Elektrik kesildiğinde motorlu vanalar hangi konumda kalıyor? Tank girişi açık, çıkışı kapalı kalırsa ne olur? Boru köprüsü veya üst geçit hasar gördüğünde sızıntı hangi vanayla, alanın dışından izole edilebiliyor?
• Yeniden devreye alma: Acil duruştan sonra hattın kontrol edilmesi ve yeniden basınçlandırılması rutin bir işlem değildir. Prosedür HAZOP'u ile adımların sırası, hangi kontrolün kim tarafından onaylanacağı ve ilk akışta izlenecek parametreler yazılı hale getirilir.

Avrupa Komisyonu JRC'nin eNATECH veri tabanında bu deprem için BOTAŞ adına taslak bir Natech kaydı açılmıştır; ayrıntılar yayımlandığında senaryo kütüphanemize ekleyeceğiz.

Kimya, Gübre ve Gıda Tesislerinde HAZOP Nasıl Farklılaşıyor?

PTA ve Polyester

Seyhan'daki polyester tesisinin bitişiğinde yılda 1,58 milyon ton kapasiteli PTA tesisi planlanıyor; ana hammadde paraksilen. PTA prosesinde paraksilen, asetik asit ortamında hava ile oksitlenir. HAZOP'ta reaktör ve atık gaz hattında "oksijen fazla" sapması, soğutma kaybı, basınç tahliye sisteminin kapasitesi ve solvent geri kazanım ünitesi öncelikli düğümlerdir. Polyester tarafında ise yüksek sıcaklıkta çalışan ısı transfer yağı sistemleri ayrı incelenir.

Gübre Üretimi

Ceyhan'daki gübre tesisinde MAP ve NPK kompoze gübre üretiliyor. MAP, amonyağın fosforik asitle tepkimesiyle elde edilir. "Oran farklı" sapması (amonyak fazlası veya asit fazlası), tepkime ısısının kontrolü ve amonyak hattında sızıntı tipik konulardır. NPK hatlarında kurutucu ve granülasyon bölümünde aşırı sıcaklık, ürünün bozunma riski açısından değerlendirilir.

Yağlı Tohum ve Gıda

Adana Yumurtalık Serbest Bölgesi'ne limandan bitkisel yağ boru hatlarıyla taşınır ve bölgede gıda ve yem sanayi faaliyet gösterir. Yağlı tohum işleyen bir tesiste solvent ekstraksiyonu yapılıyorsa ekstraktör, desolventizer ve solvent geri kazanımı HAZOP'un ana düğümleridir; bu noktada çalışma patlamadan korunma ile birleşir.

Daha basit proseslerde veya yeni yatırımın ön tasarımında tam HAZOP yerine HAZID veya What-if çalışmasını öneriyoruz. Ceyhan'daki yeni endüstri bölgelerine gelecek tesisler için bu ön çalışma, yerleşim kararlarından önce yapılmalıdır.

Ekiplerimiz Adana'da Nasıl Çalışıyor?

HAZOP'u TS EN IEC 61882 (IEC 61882) uygulama kılavuzuna göre yürütüyoruz. Çalıştaylar tesisinizde, Adana'da yapılır; ekiplerimiz İstanbul Esenler (Tekstilkent) ve Pendik'teki ofislerimizden sahaya gider, Adana'da ofisimiz bulunmuyor. Çalıştaydan önce P&ID'lerin sahayla uyuştuğunu yerinde kontrol ederiz; uyuşmuyorsa önce P&ID güncellemesi gerekir. Oturum hazırlığı için HAZOP çalıştayına hazırlık yazımızdaki listeyi kullanabilirsiniz.

Yöntemin genel anlatımı, ekip yapısı ve teslim edilen belgeler için HAZOP analizi sayfasına, ildeki diğer hizmetler için Adana proses güvenliği ve periyodik muayene sayfasına bakabilirsiniz. Körfezin diğer kıyısındaki tesisler için Mersin HAZOP analizi sayfası hazırlanmıştır.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

• TS EN IEC 61882 / IEC 61882 Tehlike ve işletilebilirlik çalışmaları (HAZOP) uygulama kılavuzu
• Büyük Kaza Senaryo Dokümanı Tebliği (RG 30.06.2020/31171)
• Adana Sanayi Odası, 2025 Yılı Faaliyet Raporu (Nisan 2026)
• SOCAR Midstream, Ceyhan Terminal tanıtımı
• The Maritime Executive, "Earthquake disrupts oil exports from Turkey's Ceyhan terminal" (6 Şubat 2023)
• Türkiye Gazetesi, Ceyhan terminalinde sevkiyatın yeniden başlaması (12 Şubat 2023)
• NTV, BOTAŞ açıklaması: iki terminalde işlemler yeniden başladı (10 Şubat 2023)
• Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi (JRC), eNATECH: Turkey-Syria Earthquake 2023 kaydı (taslak)
• SASA Polyester Sanayi A.Ş., PTA Projesi Teknik Olmayan Özet (2022)
• Toros Tarım, Ceyhan Üretim Tesisi tanıtımı
• Dünya Gazetesi Adana Bölge Temsilciliği, "Adana'da üretim üsleri" eki (29 Temmuz 2019)