Mersin HAZOP Analizi

Mersin'de HAZOP Hangi Tesislerde Öne Çıkıyor?

Mersin'deki tehlikeli madde akışının büyük kısmı denizden gelir. Mersin Limanı 2023'te 31,45 milyon ton yük elleçledi (Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı); kıyıdaki tank terminalleri gemilerle iskele, şamandıra ve açık deniz platformu üzerinden bağlantı kurar. Akdeniz ilçesi Karaduvar'daki gübre tesisi amonyağı iskeleden boşaltır ve nitrik asit ile amonyum nitrat üretir. Mersin-Tarsus OSB'de ise kimya, plastik, cam ve gıda dahil 14 sektörde üretim yapılır. Bu üç tesis grubunda HAZOP'un odaklandığı düğümler ve sapmalar birbirinden farklıdır.

Şamandıra ve Açık Deniz Hatlarında Hangi Sapmalara Bakıyoruz?

Mersin'deki bazı terminaller gemiye doğrudan rıhtımdan değil, kıyıdan uzaktaki bir bağlantı noktasından hizmet verir. 2011 tarihli bir sektör haberine göre kentteki iki terminal, kıyıdan yaklaşık üç mil açıktaki SAVKA platformuna boru hattıyla bağlıdır; Opet de Mersin terminalinde iskele ve şamandıra altyapısı bulunduğunu belirtir. TÜRKLİM'in 2026 raporu SAVKA'yı dolfen tipi açık deniz dökme sıvı tesisine örnek gösterir.

Bu yapı, rıhtımdan yapılan transfere göre HAZOP'a yeni sorular ekler:

• Basınç fazla: Uzun deniz altı hattında vana hızlı kapandığında dalga basıncı (surge) oluşur. Gemi pompası basıncı, hat tasarım basıncı ve vana kapanma süresi birlikte değerlendirilmelidir.
• Akış yok, sıcaklık fazla: İki vana arasında hapsolan sıvı güneşte ısınarak genleşir. Termal genleşme emniyet ventilinin varlığı ve deşarj yeri sorgulanır.
• Kaçak: Deniz altındaki hatta küçük kaçaklar görünmez. Kaçak tespitinin hangi yöntemle yapıldığı (debi karşılaştırması, basınç testi) ve kaçak sırasında transferin nasıl durdurulduğu ayrı bir düğümdür.
• Bağlantı kopması: Hortum veya kol bağlantısında acil ayırma, gemi ile kara arasındaki haberleşme kaybı ve acil durdurmanın her iki taraftan çalışıp çalışmadığı.
• Kompozisyon farklı: Aynı hattan farklı ürün geçirilmesi, hat değişimi ve pigleme. Gümrüklü ve transit ürün tutulan tanklarda ürün değişimi sık olabilir.

Tank tarafında "seviye fazla" sapması ve bağımsız yüksek seviye kesmesi ayrıca incelenir. Tank sahası yangın tiplerini jet, flaş, VCE, BLEVE ve boilover yazımızda anlattık.

Amonyak ve Amonyum Nitrat Proseslerinde HAZOP Nasıl Kurulur?

Karaduvar'daki gübre tesisinin kamuoyu bilgilendirme belgesinde iç senaryolar arasında iskeledeki amonyak boşaltma kolu, tanklar, pompalar, evaporatörler, ısı eşanjörleri ve boru hatlarından amonyak salımı sayılır. Bu ekipman listesi, HAZOP düğümlerinin de iskeleden başlayıp üretime kadar uzandığını gösterir.

• İskele ve boşaltma: Gemi ile kıyı arasında basınç ve sıcaklık farkı, boşaltma kolunun hareket sınırı, acil ayırma ve geri akış.
• Depolama ve buharlaştırma: Evaporatörde ısıtma ortamı kaybı veya fazlası; sıvı amonyağın buhar hattına taşınması.
• Nitrik asit ünitesi: Amonyak ve hava oranındaki sapma; oran yanlışsa yanıcı karışım oluşabilir.
• Amonyum nitrat çözeltisi: Sıcaklık fazla, pH farklı ve "kirlilik" sapmaları. Organik maddeler, klorürler ve bazı metaller amonyum nitratın ayrışmasını hızlandırabilir. 2001 Toulouse AZF patlamasında uyumsuz bir klorlu bileşiğin bulaşmış olabileceği sonucuna varılmıştı; ayrıntılar Toulouse AZF yazımızda.
• Yardımcı hizmetler: Elektrik, soğutma suyu, enstrüman havası ve azot kaybı ayrı düğüm olarak ele alınmalıdır; tek bir yardımcı hizmet kaybı birden fazla koruma katmanını aynı anda etkileyebilir.

HAZOP'ta ciddi sonuçlu çıkan senaryolarda koruma katmanlarının yeterliliğini SIL / LOPA analizi ile ölçüyoruz. Bu tesisler BEKRA kapsamında olduğunda HAZOP çıktıları Mersin BEKRA / SEVESO çalışmasındaki senaryo setine doğrudan girer.

OSB'deki Kimya, Cam ve Gıda Tesislerinde Neler Farklı?

Mersin-Tarsus OSB yaklaşık 25 bin çalışanıyla (Aralık 2024) ilin en büyük üretim alanıdır. Buradaki tesisler çoğunlukla kesikli veya yarı sürekli çalışır.

• Kimya üreticileri: Reçete sırası, "önce/sonra" ve "yanlış sıra" kılavuz kelimeleri, ekzotermik tepkimede soğutma kaybı, ürün değişiminde kalıntı.
• Cam fabrikaları: Mersin'in 2019 Çevre Durum Raporu'na göre ilde sürekli emisyon ölçümü yapılan iki cam tesisi var. Ergitme fırınlarında doğal gaz yakma sistemi, brülör yönetimi ve fırın içinde yanmamış gaz birikmesi HAZOP'un konusudur.
• Gıda tesisleri: Buhar kazanları, kızgın yağ sistemleri ve kurutma hatları. Tozla ilgili konular Mersin patlamadan korunma ve ATEX çalışmasıyla birleşir.

Proses basit veya yeni bir yatırımın ön tasarım aşamasındaysa tam HAZOP yerine HAZID veya What-if çalışması daha uygundur. Sonradan yapılan küçük değişikliklerde ise değişiklik yönetimi ile HAZOP'un hangi düğümünün yenileneceğine karar veriyoruz.

Ekiplerimiz Mersin'de Nasıl Çalışıyor?

HAZOP'u TS EN IEC 61882 (IEC 61882) uygulama kılavuzuna göre yürütüyoruz. Mersin'de ofisimiz yok; çalıştay lideri ve kayıt sorumlusu İstanbul Esenler (Tekstilkent) ve Pendik'teki ofislerimizden tesisinize gelir. P&ID'leri ve proses tanımını önceden uzaktan alıp düğümleri ön çalışmayla hazırlıyoruz; böylece Mersin'deki oturum günleri sapma tartışmasına ayrılır. Çalıştaydan önce P&ID'lerin sahayla uyuştuğunu yerinde kontrol ederiz; uyuşmuyorsa önce P&ID güncellemesi gerekir.

Çalıştaya hazırlığı HAZOP çalıştayına hazırlık yazımızda özetledik. Yöntemin genel anlatımı ve teslim edilen belgeler için HAZOP analizi, ildeki diğer hizmetler için Mersin proses güvenliği ve periyodik muayene sayfasına bakabilirsiniz. Ceyhan'daki tesisler için Adana HAZOP analizi sayfamız var.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

• TS EN IEC 61882 / IEC 61882 Tehlike ve işletilebilirlik çalışmaları (HAZOP) uygulama kılavuzu
• Büyük Kaza Senaryo Dokümanı Tebliği (RG 30.06.2020/31171)
• Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Mersin Limanı haberi (6 Ocak 2025)
• NS Energy, NuStar Mersin terminalleri ve SAVKA bağlantısı haberi (Şubat 2011)
• Opet, Terminaller sayfası (Mersin Terminali)
• TÜRKLİM, Dünyada ve Türkiye'de Dökme Sıvı Yük Depolama Terminalciliği (Mart 2026)
• Toros Tarım, BEKRA Kamunun Bilgilendirilmesi: Mersin Tesisi (2024)
• Mersin İli 2019 Yılı Çevre Durum Raporu
• Mersin Haberci, Mersin-Tarsus OSB haberi (30 Aralık 2024)