Gaziantep'te Patlayıcı Ortam En Çok Nerede Oluşur?
Gaziantep'te patlayıcı ortamın ana kaynağı gazdan çok tozdur. İl, Türkiye makarna üretiminin yaklaşık yüzde 53'ünü (Türkiye Makarna Sanayicileri Derneği, Ekim 2024) ve bulgur üretiminin yaklaşık yarısını (Gaziantep Büyükşehir Belediyesi, 2020) karşılıyor. Buğday, irmik, un ve şeker taşıyan her silo, elevatör ve filtre bir toz bulutu kaynağıdır. Bunlara plastik ambalaj baskısındaki solvent buharı, ayakkabı yapıştırıcıları ve LPG tesisleri eklenir.
Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633), patlayıcı ortam oluşabilecek her işyerinde çalışmaya başlamadan önce patlamadan korunma dokümanı hazırlanmasını ister. Dokümanın içeriği ve yöntemi patlamadan korunma dokümanı sayfamızda; bu sayfa Gaziantep'teki tesis tiplerine odaklanıyor.
Un, Bulgur ve Makarna Tesislerinde Hangi Bölgeler Çıkar?
| Alan | Yanıcı madde | Bölgelendirmede dikkat edilen |
|---|---|---|
| Buğday ve irmik siloları | Tahıl tozu | Silo içi dolum sırasında sürekli toz bulutu; silo üstü galeri ve tahliye ağızları |
| Elevatör ve redler | Tahıl ve un tozu | Kayış kayması ve rulman ısınması gibi mekanik tutuşturucular, kova elevatörde hız ve kayma sensörü |
| Bulgur kırma ve eleme | Kurutulmuş buğday tozu | Valsli değirmen ve elek çevresinde toz tabakası, kurutma sonrası sıcak ürün |
| Pnömatik taşıma ve filtreler | Un, irmik | Filtre içi bölge, patlama tahliyesi veya bastırma, geri alev izolasyonu |
| Şeker öğütme ve şekerleme | Pudra şekeri, kakao | Değirmen çıkışı, karıştırıcı dolum ağızları, birikmiş şeker tozu |
Toz tesislerinde en ağır sonuç çoğu zaman ilk patlamadan değil, onun havalandırdığı toz tabakasının yol açtığı ikincil patlamadan doğar. Bu yüzden dokümanda temizlik sıklığı ve izin verilen toz tabakası kalınlığı açıkça yazılmalıdır. Şeker tozunun neler yapabileceğini Imperial Sugar, silo önlemlerini toz patlaması ve silo önlemleri yazılarımızda anlattık. Sektörel yaklaşım için gıda, un ve yem tesisleri sayfasına bakabilirsiniz.
Halı, İplik ve Plastik Tesislerinde Toz ve Buhar
Güneydoğu Anadolu Halı İhracatçıları Birliği'nin Nisan 2026'da açıkladığı verilere göre birlik, 2025'te Türkiye halı ihracatının yüzde 69,1'ini yaptı. İldeki halı ve iplik tesisleri, plastik film ve ambalaj üreticileriyle birlikte üç farklı patlayıcı ortam tipi oluşturur:
- Elyaf uçuntusu: Dokuma, büküm ve kırpma alanlarında biriken lif, TS EN IEC 60079-10-2 ve ekipman standartlarında IIIA grubu yanıcı uçuntu olarak değerlendirilir. Çoğu alanda asıl sorun tabaka halinde biriken uçuntunun yangın yükü ve sıcak yüzeylerdir; filtre ve emiş kanallarında toz bulutu ayrıca ele alınır.
- Polipropilen granül ve öğütme: Granülün pnömatik taşınmasında oluşan ince toz ve kırpıntıların öğütülmesi filtre ve siklonlarda bölge oluşturur.
- Solventli baskı ve laminasyon: Ambalaj baskısında mürekkep hazırlama odası, baskı ünitelerinin mürekkep tekneleri, kurutma fırınları ve solvent deposu. Hızla akan film bobinleri statik elektrik üretir; topraklama ve iyonizer bu tesislerde tutuşturucu kaynak analizinin merkezindedir. Ayrıntı için statik elektrik yazımıza bakabilirsiniz.
- Ram ve kurutma makineleri: Doğal gaz brülörlü ram makinelerinde gaz rampaları ve egzoz kanallarında biriken apre ve lif artıkları.
Ayakkabı Yapıştırıcıları ve LPG
Gaziantep Ayakkabı, Terlik ve Yan Sanayi İhtisas OSB'sinde Ocak 2026'da 110 firma için parsel kurası çekildi. Yeni kurulacak bu tesislerde solvent bazlı yapıştırıcı kullanılan bantların havalandırması ve bölgelendirmesi henüz tasarım aşamasında doğru kurulabilir. Mevcut atölyelerde ise yapıştırıcı kabı, fırça ve kurutma tüneli çevresindeki buhar ile kimyasal maruziyet birlikte ele alınır; maruziyet tarafı için VOC maruziyet ölçümü sayfamıza bakabilirsiniz.
İldeki LPG tüp dağıtım tesislerinde dolum ve istif alanları, havadan ağır gazın birikebileceği kanal ve rögarlar bölgelendirmenin odağıdır. Forklift filosunun akü şarj odalarında ise hidrojen nedeniyle tavan seviyesindeki havalandırma kontrol edilir.
6 Şubat 2023 Depremi Patlamadan Korunmaya Ne Ekler?
Kahramanmaraş merkezli depremler Gaziantep'te en ağır hasarı Nurdağı ve İslahiye'de bıraktı. Büyükşehir Belediye Başkanı Mart 2023'te İslahiye OSB'nin hasar gördüğünü açıkladı. Gaziantep OSB yönetimi ise bölgedeki fabrikaların hasarsız atlattığını duyurdu.
Yönetmelikte depreme özel bir hüküm yoktur. Ancak toz yoğun tesislerde deprem iki açıdan önem taşır: sarsıntı kiriş, kanal ve makine üstünde biriken tozu bir anda havalandırabilir; aynı anda elektrik panoları, kablo rakorları ve Ex ekipman kapakları zarar görebilir. Bu yüzden deprem sonrası toz temizliği tamamlanmadan ve Ex tesisat gözle kontrol edilmeden üretimin yeniden başlatılmamasını önlem planına yazmanızı öneriyoruz. Doğal gaz rampaları ve LPG hatlarında sızdırmazlık kontrolü de aynı listede yer almalıdır.
Ekiplerimiz Gaziantep'te Nasıl Çalışıyor?
Ekiplerimiz İstanbul Esenler (Tekstilkent) ve Pendik'teki ofislerimizden Gaziantep'teki tesise gider. Sahada madde envanterini ve güvenlik bilgi formlarını topluyor, havalandırmayı ölçüyor, Ex ekipman envanterini çıkarıyoruz. Bölgelendirmeyi TS EN IEC 60079-10-1 (gaz) ve TS EN IEC 60079-10-2 (toz) hesaplarına, tutuşturucu kaynak değerlendirmesini TS EN 1127-1'e dayandırıyoruz. Saha verilerini F'OPS uygulamasıyla kaydediyoruz. Tozun yanıcılık parametreleri bilinmiyorsa toz ve gaz patlaması risk değerlendirmesi kapsamında numune analizi planlıyoruz. Çizimler için ATEX bölgelendirme, ekipman uygunluğu için Ex-proof ekipman uygunluk değerlendirmesi, çalışan eğitimi için patlamadan korunma ve ATEX eğitimleri sayfalarına bakabilirsiniz. Ex ekipmanın sonraki muayenesi Gaziantep periyodik muayene, ildeki diğer hizmetler Gaziantep proses güvenliği ve periyodik muayene sayfasında.
Sık Sorulan Sorular
Bulgur fabrikamızda ürün nemli. Yine de toz patlaması riski var mı?
Pişirme aşamasında ürün nemlidir, ancak kurutma sonrasında kırma, eleme ve paketleme alanlarında kuru buğday tozu oluşur. Bölgelendirme her proses adımı için ayrı yapılır; nemli bölümün sonucu kuru bölüme taşınmaz.
Halı dokuma salonumuz için ATEX bölgesi çizilmeli mi?
Dokuma salonunda biriken lif çoğunlukla yangın yükü sorunudur ve sürekli toz bulutu oluşmaz. Emiş sistemi, filtre ve lif toplama odaları ise bölgelendirme gerektirebilir. Karar, salonun değil her ekipmanın ayrı değerlendirilmesiyle verilir.
Ambalaj baskıda su bazlı mürekkebe geçiyoruz. Doküman güncellenmeli mi?
Evet. Bölgeler küçülebilir, ancak temizlik solventleri ve kalan solventli hatlar değerlendirilmeden kaldırılmamalı. Proses değişikliği dokümanın güncellenmesini gerektiren durumlardandır; ayrıntı için PKD ne zaman güncellenmeli? yazımıza bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633)
- TS EN IEC 60079-10-1 ve TS EN IEC 60079-10-2 tehlikeli bölge sınıflandırması; TS EN 1127-1
- NTV / İHA, Türkiye Makarna Sanayicileri Derneği Başkanı açıklaması (25 Ekim 2024)
- DHA, Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Tarımsal Hizmetler Dairesi açıklaması, bulgur üretimi (14 Kasım 2020)
- Ekonomi Gazetesi, GAHİB genel kurulu ve 2025 halı ihracatı (Nisan 2026)
- Ekonomi Gazetesi, Gaziantep Ayakkabı, Terlik ve Yan Sanayi İhtisas OSB arsa kurası haberi (13 Ocak 2026)
- Gaziantep Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü, Endüstriyel Kazalar Eylemler (Gaziantep) tablosu (2022)
- Ekonomist, Gaziantep OSB'de fabrikalar yeniden üretime başladı (13 Şubat 2023)
- Ensonhaber, Gaziantep Büyükşehir Belediye Başkanı açıklaması, Nurdağı ve İslahiye sanayi alanları (24 Mart 2023)
- Medyascope, Depremin ardından: Gaziantep (6 Şubat 2024)
Teknik kontrol: Eyüp Yıldız, Elektrik Mühendisi