Manisa'da Patlayıcı Ortam Nerelerde Oluşuyor?
Manisa'da patlayıcı ortamın dört ana kaynağı var: beyaz eşya ve iklimlendirme üretiminde köpükleme gazı ve boya solventi; gıda, un ve yem tesislerinde organik toz; Soma'daki termik santrallerde kömür tozu; Alaşehir ve Salihli çevresindeki ikili çevrimli jeotermal santrallerde hidrokarbon çevrim akışkanı. Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633), bu ortamların oluşabileceği her işyerinde çalışmaya başlamadan önce patlamadan korunma dokümanı hazırlanmasını ve önemli değişikliklerde güncellenmesini ister.
Buzdolabı Köpükleme Hattında Hangi Bölgeler Çıkar?
Vestel Beyaz Eşya'nın 2025 faaliyet raporuna göre Manisa'daki Vestel City'de altı fabrikada yıllık 16,1 milyon adet kapasiteyle buzdolabı ve derin dondurucu dahil beyaz eşya üretiliyor. Buzdolabı gövde ve kapaklarının poliüretan köpükle yalıtımında şişirme gazı olarak siklopentan kullanılır. Siklopentan havadan ağır, düşük parlama noktalı bir hidrokarbondur.
UNIDO'nun 1998 tarihli devreye alma raporuna ekli TÜV kontrol listesi, bu tesislerin güvenlik kavramını somut maddelerle sıralar: siklopentan tankının 5 metre çevresinde yanıcı malzeme bulundurulmaması, tank sahası borularının aralıklarla topraklanması, depolama ve köpükleme alanında gaz dedektörleri, havalandırma akış anahtarlarının ayarlanıp belgelenmesi, kendinden emniyetli devrelerin diğer kablolardan ayrı tutulması, kabinlerde azotla inertleme ve oksijen kontrolü. Bölgelendirmede baktığımız noktalar:
- Siklopentan tankı, dolum noktası ve pompalar: Tanker boşaltma bağlantısı, tank havalandırma ağzı, pompa salmastraları. Gaz havadan ağır olduğu için kanal ve çukurlar ayrıca değerlendirilir.
- Premiks ve dozaj ünitesi: Poliol ile siklopentanın karıştırıldığı tank ve dozaj makinesi. Bölge sınırı, ünitenin üzerindeki emiş fanının çalışmasına bağlıdır.
- Köpükleme fikstürü ve gövde içi: Köpük kürlenirken açığa çıkan gaz; fikstür çevresinde ve gövde içinde kısa süreli patlayıcı ortam.
Bu tip yerlerde bölge büyüklüğü havalandırmanın derecesi ve sürekliliğiyle belirlenir. TS EN IEC 60079-10-1'in havalandırma yaklaşımı için havalandırma ve CFD yazımıza bakabilirsiniz. Fan durduğunda bölge değişiyorsa, hattın nasıl durduğu ve kilitleme mantığı dokümanda yazılı olmalıdır.
Boya Hatlarında Solvent ve Toz Boya
Beyaz eşya gövde ve kapakları, kombi ve klima kasaları, metal parçalar genellikle boya hatlarından geçer. Sıvı boya kullanılan kabin ve karışım odalarında solvent buharı, toz boya kabinlerinde ve geri kazanım siklonlarında toz bulutu oluşur. Elektrostatik uygulamada topraklama ve askıların temizliği, tutuşturucu kaynak değerlendirmesinin merkezindedir; ayrıntı statik elektrik yazımızda. Sektör özeti boya ve solvent tesisleri sayfasında.
Gıda, Un ve Yem Tesislerinde Toz
TİM verilerine göre 2025'in ilk sekiz ayında Manisa'dan 128 milyon dolarlık hububat, bakliyat ve yağlı tohum ile 144 milyon dolarlık kuru meyve ihracatı yapıldı. Bu ürünleri işleyen tesislerde yanıcı toz şu noktalarda toplanır:
- Silo üst katları, elevatörler, helezon ve zincirli konveyör transfer noktaları
- Değirmen, elek ve öğütme üniteleri
- Toz toplama filtreleri ve siklonlar
- Paketleme ve torba boşaltma istasyonları
Toz bulutu kadar yüzeylerde biriken toz tabakası da önemlidir: küçük bir ilk patlama birikmiş tozu havalandırıp çok daha büyük ikincil patlamaya yol açabilir. Imperial Sugar olayı bunun en çok incelenen örneğidir. Silo önlemleri için toz patlaması ve silo önlemleri, sektör için gıda, un ve yem tesisleri sayfalarına bakabilirsiniz. Çözücüyle yağ ekstraksiyonu yapan bitkisel yağ tesislerinde ise solvent buharı ayrıca bölgelendirilir.
Termik ve Jeotermal Santraller
- Kömür tozu (Soma): 510 MW'lık Soma Kolin santrali yerli linyit yakar; Soma B santrali yaklaşık 990 MW kurulu güçtedir. Kömür bunkerleri, değirmenler, konveyör transfer noktaları ve toz toplama sistemleri TS EN IEC 60079-10-2'ye göre 20, 21 ve 22 bölgeleri için incelenir. Linyit bunker ve stok sahasında kendiliğinden ısınabilir; sıcak nokta hem tutuşturucu kaynak hem yangın başlangıcıdır.
- Hidrokarbon çevrim akışkanı (jeotermal): İkili çevrimli santrallerde pentan, izopentan veya izobütan gibi akışkanlar kullanılır. Türbin, besleme pompaları, flanşlar, eşanjör bağlantıları ve akışkan deposu gaz bölgelendirmesine girer. Bu santraller çoğunlukla açık havadadır; havalandırma iyi olsa da sızıntı kaynağının sayısı yüksektir.
- Hidrojen sülfür: Jeotermal akışkanla gelen hidrojen sülfür yanıcıdır, ancak sahada genellikle önce zehirli gaz olarak sorun çıkarır. Gaz algılama, kapalı alan girişi ve tahliye planı patlamadan korunma dokümanıyla tutarlı olmalıdır.
Sektör ayrıntısı enerji ve doğal gaz tesisleri sayfasında.
Dokümanı Nasıl Hazırlıyoruz?
Bölgelendirmeyi TS EN IEC 60079-10-1 (gaz) ve TS EN IEC 60079-10-2 (toz) hesaplarına, tutuşturucu kaynak değerlendirmesini TS EN 1127-1'e dayandırıyoruz. Sahada Ex ekipmanın bölgeye, gaz grubuna ve sıcaklık sınıfına uygunluğunu tek tek kontrol ediyor, kurulumu TS EN IEC 60079-14'e göre inceliyoruz. Tozun yanıcılık parametreleri bilinmiyorsa toz ve gaz patlaması risk değerlendirmesi kapsamında numune analizi planlıyoruz.
Ekiplerimiz İstanbul Esenler (Tekstilkent) ve Pendik'teki ofislerimizden Manisa'daki tesise gider; saha verilerini F'OPS uygulamasıyla kaydediyoruz. Dokümanın içeriği için patlamadan korunma dokümanı, çizimler için ATEX bölgelendirme sayfalarına bakabilirsiniz. Ex ekipmanların sonraki muayenesi TS EN IEC 60079-17'ye göre yapılır; ayrıntı Manisa periyodik muayene sayfasında. Komşu ildeki çalışmalar İzmir patlamadan korunma ve ATEX, ildeki diğer hizmetler Manisa proses güvenliği ve periyodik muayene sayfasında.
Sık Sorulan Sorular
Köpükleme hattımızı değiştirdik. Patlamadan korunma dokümanı güncellenmeli mi?
Evet. Yönetmelik, işyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik olduğunda dokümanın güncellenmesini ister. Yeni dozaj makinesi, farklı fikstür veya değişen havalandırma bölge sınırlarını değiştirir. Ayrıntı için PKD ne zaman güncellenmeli? yazımıza bakabilirsiniz.
Un fabrikamızda silolar açık havada. Yine de bölgelendirme gerekir mi?
Evet. Silonun içi, elevatör ve konveyör gövdeleri, filtre ve siklonların iç hacmi açık havadan bağımsız olarak toz bölgesidir. Dış ortamda ise toz birikimi ve temizlik düzeni bölge sınıfını belirler.
Jeotermal santralde gaz dedektörleri hangi gaza göre seçilmeli?
Hidrokarbon çevrim akışkanı için yanıcı gaz dedektörü, hidrojen sülfür için ayrı bir toksik gaz dedektörü gerekir. Yerleşim, gazın havadan ağır veya hafif olmasına ve olası sızıntı noktalarına göre belirlenir.
Kaynaklar
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633)
- TS EN IEC 60079-10-1, TS EN IEC 60079-10-2, TS EN IEC 60079-14, TS EN IEC 60079-17 ve TS EN 1127-1
- UNIDO, buzdolabı gövde ve kapak köpükleme tesislerinde CFC yerine siklopentana geçiş devreye alma raporu ve TÜV kontrol listesi (1998)
- Vestel Beyaz Eşya, 2025 Entegre Faaliyet Raporu
- Türkiye İhracatçılar Meclisi, 2025 Ocak-Ağustos Manisa ihracatı (Gazete Vatan / İHA haberi, 10 Eylül 2025)
- Wikipedia, Soma Kolin power station
- Yetkin Report, Soma Termik Santrali haberi (23 Şubat 2026)
- EMO, M. Argün, "Jeotermal Enerji Santralleri Elektrik ve Otomasyon Sistemi Proje Yönetimi"
Teknik kontrol: Eyüp Yıldız, Elektrik Mühendisi